«У мамы валасы ўсталі дыбам»

Беларусам расказалі, як абараніцца ад укусаў кляшчоў.

Прыход цяпла — традыцыйны час актыўнасці іксодавых кляшчоў. Статыстыка папярэджвае: штогод да медыкаў з-за кляшчоў звяртаюцца каля 30 тысяч беларусаў. Як сябе абараніць, дзе знайсці вакцыну і якія сімптомы нават праз месяц пакажуць на небяспечную хваробу? Onliner сабраў усю актуальную інфармацыю ў адным матэрыяле.

Якая цяпер сітуацыя з кляшчамі?

Кляшчы прачынаюцца ўжо пры 0…+5 °C і вышэй. Пры гэтым у Беларусі ёсць рэгіёны, дзе яны актыўныя цэлы год: Гомельская, Гродзенская і Брэсцкая вобласці.

Першыя звароты ў 2026 годзе зафіксавалі яшчэ ў студзені. У Мінздароўі паведамілі пра два выпадкі — у Брэсцкай і Магілёўскай абласцях. Людзі сутыкнуліся з кляшчамі падчас работ у сельскагаспадарчых пабудовах. Усяго за студзень-люты па меддапамогу звярнуліся пяць чалавек.

У канцы сакавіка пад Гроднам мясцовы жыхар наткнуўся ледзь не на «каланію». Па яго словах, толькі з сябе ён зняў не менш як 140 кляшчоў — такіх колькасцяў раней не бачыў. У пацвярджэнне сваіх слоў ён запісаў відэа.

Нагадаем, што ў Беларусі жывуць 12 відаў кляшчоў, але найбольш небяспечныя — іксодавыя. Яны могуць быць пераносчыкамі 9 узбуджальнікаў інфекцыйных захворванняў. Аднак часцей за ўсё ў нашай краіне рэгіструюцца хвароба Лайма і кляшчавы энцэфаліт.

Як абараніцца ад кляшчоў?

Напад і прысмоктванне кляшчоў часцей адбываецца ў лясах (44%), сельскай мясцовасці і на дачных участках (35%), радзей у зонах адпачынку (12%). Таму, выбіраючыся на прыроду, варта памятаць пра асноўныя меры засцярогі:

насіце закрытае адзенне з доўгімі рукавамі — на запясцях лонгслів або кашулю замацуеце гумкай;

выбірайце адзенне светлых адценняў — на ім лягчэй заўважыць кляшча;

надзявайце доўгія штаны, заправляйце іх у шкарпэткі;

выбірайце высокі і закрыты абутак;

накрыйце галаву шапкай, хусткай або капюшонам;

карыстайцеся рэпелентамі (важна перад выкарыстаннем уважліва прачытаць інструкцыю).

Падчас прагулкі спецыялісты рэкамендуюць кожныя 2 гадзіны праводзіць самаагляды. Пасля вяртання верхні пласт адзення раяць здымаць не ў доме, а, напрыклад, пры ўваходзе. Далей варта правесці агляд, звяртаючы асаблівую ўвагу на падпахі, у вобласці паху, скуру галавы, участкі пад каленамі і за вушамі, вобласць паміж пальцамі ног.

Шмат хто баяцца заражэння менавіта кляшчавым энцэфалітам — гэта вірусная інфекцыя, якая можа прывесці да сур'ёзных неўралагічных парушэнняў аж да паралічу. Таму медыкі часта нагадваюць: падчапіць кляшчавы энцэфаліт можна і праз ежу — пасля ўжывання сырога казінага (радзей — каровінага) малака. У 2025 годзе, распавялі спецыялісты, такіх выпадкаў было тры. Таму ў мэтах бяспекі рэкамендуецца кіпяціць малако на працягу 2—3 хвілін.

Яшчэ адна небяспека — кляшчы, якія жывуць на дачных участках. Каб максімальна сябе абараніць, эксперты рэкамендуюць своечасова прыбіраць апалае лісце і валежнік, а таксама праводзіць апрацоўку (у тым ліку ад грызуноў).

Дзе зрабіць прышчэпку ад кляшчавага энцэфаліту?

Цяпер у свеце ёсць толькі адна вакцына ад інфекцыі, якую пераносяць кляшчы: гаворка пра энцэфаліт. Прышчэпку робяць у два этапы, аптымальны інтэрвал паміж дозамі — 1—7 месяцаў. Таму ў ідэале першую прышчэпку зрабіць у кастрычніку-лістападзе, другую — у сакавіку-красавіку. Для падтрымкі імунітэту праз год патрэбна рэвакцынацыя, далей будзе крыху прасцей: прышчэпка робіцца раз на тры гады.

Ёсць і схема экстраннай вакцынацыі, калі інтэрвал можа быць скарачыны да 14 дзён. Варыянт падыдзе тым, хто збіраецца ў адпачынак і ўпэўнены: там дакладна водзяцца кляшчы. Але ёсць важны нюанс: на працягу двух тыдняў пасля ўвядзення другой дозы чалавек павінен максімальна абмежаваць кантакт з ачагом інфекцыі.

Бясплатна прышчэпку ад кляшчавага энцэфаліту робяць тым, хто па працы абавязаны знаходзіцца ў лясах або выязджае на сезонныя работы ў прыродныя ачагі кляшчавага энцэфаліту. А вось на платнай аснове прышчапіцца ад кляшчавага энцэфаліту можа любы ахвотны, прычым як дарослы, так і дзіця. Для кансультацыі можна звярнуцца або ў паліклініку па месцы жыхарства, або ў прыватныя медцэнтры, таксама платна зрабіць прышчэпку можна ў Гарадскім цэнтры вакцынапрафілактыкі.

Прыблізны кошт вакцыны ад кляшчавага энцэфаліту вясной 2026 года (залежыць ад вытворцы):

для дзяцей: 34—120 рублёў;

для дарослых: 34—120 рублёў.

Актуальную наяўнасць вакцын можна адсочваць у акаўнтах «Белфармацыі», таксама абнаўленні пра паступленні вакцын у сваіх сацсетках публікуюць некаторыя медцэнтры.

Але нават калі ўдасца знайсці і зрабіць прышчэпку ад кляшчавага энцэфаліту, трэба памятаць пра рызыку падчапіць пасля ўкусу кляшча хваробу Лайма. На працягу апошніх пяці гадоў у Беларусі штогод рэгіструюць каля 2 тыс. выпадкаў захворвання на кляшчавы барэліёз (хвароба Лайма) і больш за 200 — на кляшчавы энцэфаліт.

Што рабіць пры атацы кляшча?

Пра тое, што можна і чаго нельга рабіць пры ўкусах кляшча, мы пагаварылі з урачом-тэрапеўтам Наталляй Кузняцовай. Медык адразу супакойвае: не ўсе кляшчы пераносяць небяспечныя інфекцыі.

— Кляшча можна дастаць самастойна або звярнуцца ў прыёмнае аддзяленне. Каб перастрахавацца, яго таксама можна здаць на аналіз. Але самае галоўнае пасля ўкусу — прафілактыка. Стандартная рэкамендацыя: разовы прыём антыбіётыка шырокага спектра, аптымальна на працягу 48 гадзін, у некаторых інструкцыях дапускаецца і на працягу 72 гадзін. Калі вы не ўпэўненыя ў пераноснасці лекаў, то лепш не рызыкаваць і звярнуцца да ўрача: пачаць можна з тэрапеўта. На мой погляд, заўсёды лепш падзяліць адказнасць з прафесіяналам.

Як самастойна дастаць кляшча?

Калі аператыўна звярнуцца да ўрача не атрымліваецца, то варта выдаліць кляшча самастойна. Зрабіць гэта можна або з дапамогай спецыяльных прылад, або нітяной пятлёй (моцную нітку завязваюць у вузел як мага бліжэй да хаботка кляшча, затым падцягваюць яго ўверх кругавымі (не рэзкімі!) рухамі), або выкарыстоўваючы тонкі пінцэт.

Паводле спецыялістаў, дастаткова 1—3 абаротаў. Але важна праверыць, каб выняты кляшч застаўся цэлым. Нарэшце, месца прысмактвання апрацоўваецца любым спіртавым растворам.

Але нават калі атрымалася выняць кляшча правільна, адмаўляцца ад звароту да ўрачоў спецыялісты ўсё роўна не раяць. Пры неабходнасці ўрач устанавіць медназіранне і прызначыць пацярпеламу прафілактычнае лячэнне. Пры гэтым максімальны эфект дасягаецца пры пачатку прыёму антыбіётыкаў у першыя 72 гадзіны пасля ўкусу кляшча.

Куды здаць кляшча на даследаванне?

Варта разумець, што не кожны кляшч заражаны ўзбуджальнікамі інфекцыйных захворванняў. Цяпер лабараторнае даследаванне не з'яўляецца абавязковай працэдурай, выключэнне — пацярпелыя, якім супрацьпаказаны прыём лекавых сродкаў.

Калі ж здаць кляшча здаецца важным, то можна самастойна (і за свой кошт) накіраваць яго на даследаванне. Для гэтага трэба змясціць кляшча ў флакон з кавалачкам ваты, змочанай вадой, а потым шчыльна закрыць коркам.

У Мінску кляшчоў на аналіз прымаюць:

у Мінскім гарадскім цэнтры гігіены і эпідэміялогіі (62 і 71 рубель).

у РНПЦ эпідэміялогіі і мікрабіялогіі (58,47 рубля).

Там кляшчоў даследуюць на чатыры інфекцыі. Указаныя вышэй цэны актуальныя на дату публікацыі артыкула.

Пералік устаноў па краіне, дзе таксама праводзяць лабараторныя даследаванні кляшчоў, можна знайсці па гэтай спасылцы.

На што важна звярнуць увагу пасля ўкусу?

Пры кляшчавым энцэфаліце інкубацыйны перыяд складае ад 2 да 21 сутак, пры кляшчавым барэліёзе — ад 2 да 30 сутак. Таму ўрачы рэкамендуюць уважліва адсочваць змены ў арганізме на працягу мінімум месяца пасля ўкусу кляшча.

Што павінна насцярожыць у стане пацярпелага? Калі на месцы ўкусу з'явілася пляма, павысілася тэмпература, ёсць скаргі на галаўны боль і боль у цягліцах, млоснасць і ваніты, прыкметныя парушэнні рухаў і мімікі, з'явіліся млявасць і святлабоязь, то трэба неадкладна звярнуцца да ўрача.

Якія наступствы могуць быць ад кантакту з кляшчом?

Аня: «У мамы валасы ўсталі дыбам»

Аня перахварэла кляшчавым энцэфалітам мінулай восенню. Як і многія, дзяўчына часта бывае на прыродзе і амаль увесь цёплы сезон праводзіць за горадам. Упершыню кляшч укусіў Аню летась улетку, але ўсё абышлося. А вось у верасні, калі яна вырашыла закрыць «палаткавы сезон», абысціся лёгкім спалохам не атрымалася.

— Кляшча я заўважыла на запясці амаль адразу, але ён паспеў учапіцца. Па звычцы дастала, выпіла антыбіётык, які на той момант ужо быў пастаянным «жыхаром» маёй выязной аптэчкі. Да медыкаў не звярталася. Аднак прыкладна праз тыдзень мне стала дрэнна. Я часта прастуджваюся, таму вырашыла, што нічога сур'ёзнага. У паліклініцы мне адкрылі бальнічны, я папярэдзіла ўрача, што нядаўна мяне ўкусіў кляшч, але ніякіх дадатковых аналізаў мне не прызначылі, выпісалі звычайнае лячэнне.

Прыкладна пяць дзён у дзяўчыны трымалася тэмпература: дыяпазон быў ад непрыемных 37,1 да адчувальных 39. Увесь гэты час балела горла, адчувалася слабасць, а цела балела так моцна, што немагчыма было спаць. У гэты час Аня ўжо паспела пачытаць пра энцэфаліт і знаходзіла ў сябе ўсе сімптомы, але вырашыла не паддавацца паніцы. Здавалася, дапамагло: дзяўчыне палягчэла, бальнічны яна закрыла. Але прыблізна праз дзесяць дзён накрыла зноў, прычым у разы мацней.

— Не хацелася думаць, што я падчапіла хваробу, ад якой людзі паміраюць або застаюцца інвалідамі. У мяне зноў была высокая тэмпература, слабасць, але гэтым разам не ламала ўсё цела, а проста дзіка, не перастаючы, балела галава. Трэба было пачакаць дзве тыдні пасля прыёму лекаў і толькі потым здаваць аналіз на энцэфаліт і барэліёз. У пэўны момант мяне зноў адпусціла, але аналіз я ўсё ж здала.

Энцэфаліт пацвердзіўся. У маёй мамы валасы ўсталі дыбам і, здаецца, дадалося крыху сівізны.

Дзяўчына літаральна бегам адправілася на прыём да інфекцыяніста. Там агледзелі, памацалі твар, каб выключыць запаленне мозгу, — горшае не пацвердзілася. Параілі назіранне неўролага і прыём вітамінаў. Цяпер сур'ёзных наступстваў у Ані не засталося, хіба што яна стала крыху хутчэй стамляцца.

— Мне вельмі пашанцавала: у мяне энцэфаліт прайшоў у самай лёгкай, ліхаманкавай форме ў дзве хвалі. Арганізм малады, справіўся сам і, здаецца, без бачных наступстваў. Але нават у такім варыянце гэта быў не самы прыемны досвед.

Анатоль: «На твары адвальвалася скура»

Гісторыя Анатоля ў нечым падобная: кляшча мужчына падчапіў на адпачынку, але ў той момант пра энцэфаліт ён не падазраваў. Пазней беларус правядзе на бальнічным амаль чатыры месяцы, а з некаторымі наступствамі даводзіцца разбірацца дагэтуль.

— Выявіў кляшча на наступны дзень пасля вяртання з адпачынку на прыродзе. Здымаў сам, досвед маю. Хацеў адвезці на аналізы, але раздушыў насякомае адразу пасля таго, як дастаў, — успамінае мужчына.

Праз некаторы час Анатоль адчуў сябе дрэнна: турбавалі тэмпература і галаўны боль. З скаргамі ён звярнуўся да тэрапеўта, якая накіравала да інфекцыяніста. Медыку мужчына распавёў, што перастрахаваўся і выпіў антыбіётык, але праявілася алергічная рэакцыя на лек: на твары, па яго словах, «адвальвалася скура». Праз тыдзень лячэння Анатоль пайшоў на працу. Хутка здароўе зноў пахіснулася: з'явіліся моцная ваніты, высокая тэмпература, галавакружэнні, парушэнне каардынацыі і праблемы са зрокам.

— У вачах з'явіліся эфекты, быццам з кіно: усё ружовае, успышкі і гэтак далей. Я разумеў, што нешта не тое ў галаве. Зноў адправілі на бальнічны, але з ВРВІ. У гэты час моцна пагоршыўся зрок: на экране тэлефона я практычна нічога не бачыў, парушылася каардынацыя. Дзяўчына за руку зноў адвяла мяне ў паліклініку, патрабавалі тэрміновую шпіталізацыю.

Я ўжо нічога не разумеў і практычна не бачыў, не мог абысціся без дапамогі. У выніку мяне шпіталізавалі, узялі пункцыю і паставілі дыягназ: энцэфаліт, менінгеальная форма.

Пасля выпіскі Анатоль працягнуў лячэнне дома. Лекі, кантроль неўролага, ЛФК, працэдуры, уколы — такой стала руціна. Некаторы час мужчыну нават даводзілася перасоўвацца з кіём. Праз амаль год пасля ўкусу Анатоль апісвае свой стан як больш-менш нармальны. Паводле прагнозаў, поўнасцю аднавіцца ён павінен быў за паўгода, але гэтага не адбылося. Засталіся галаўныя болі і высокі ціск, пры гэтым мужчына змог вярнуцца да працы і звыклага жыцця.

Ірына: «Замест адпачынку апынулася ў бальніцы»

Мінулым годам Ірына захварэла на барэліёз. Па словах мінчанкі, кляшча яна, хутчэй за ўсё, падчапіла ў Стэпянцы, дзе праводзіла час з калегамі на тімбілдынгу. Дзяўчына распавядае, што ў некаторых месцах нават заўважыла шыльды «Увага, кляшчы!», але падчас весялосці было не да таго.

— Прыкладна праз тыдзень з'явіліся першыя сімптомы: пачырваненне вакол укусу, пачатак кальцавіднай эрытэмы. Спачатку падумала, што ўкусіў камар або мошка, таму не надала значэння. Ужо на наступны дзень пачырваненне стала ярчэй, кальцо эрытэмы пашырылася, з'явіліся пухіры.

Перш-наперш дзяўчына звярнулася ў паліклініку — там накіравалі ў інфекцыйную бальніцу, дзе пацвердзілі: гэта пляма ад укусу насякомага. Той жа ноччу нага пачала баліць так моцна, што давялося выпіць абязбольвальнае.

— На наступны дзень я зноў пайшла да тэрапеўта. Дакладнага дыягназу яшчэ не было, урач запрасіла калег, усе стаялі вакол мяне, абмяркоўвалі і жахаліся — у выніку я разрыдалася. Вылет на носе, а ў мяне дзіка баліць нага! Па радзе ўрачоў хацела здаць аналіз на хваробу Лайма — раніцай таго дня, калі я павінна была ляцець у адпачынак. Але там сказалі, што чакаць выніку трэба каля тыдня, а мне патрэбна было тут і цяпер. Вырашыла паехаць у інфекцыйную бальніцу і пракансультавацца. У выніку апоўдні мяне шпіталізавалі, і адпачынак адмяніўся.

Два дні дзяўчыне ставілі кропельніцы, давалі антыбіётыкі, рабілі кампрэсы на месцах пухіроў. Усяго ў бальніцы Ірына правяла амаль тыдзень. Пасля выпіскі ўрач параіла назіраць за станам арганізма і на працягу трох тыдняў прымаць лекі. Цяпер мінчанка ацэньвае свой стан як нармальны. Праўда, ад лопнутых пухіроў на назе засталіся шнары. Пасля перажытага беларуска задумалася пра тое, каб зрабіць прышчэпку ад кляшчавага энцэфаліту.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]