У беларусаў зноў з'явіцца шанец на перамены

У Беластоку бурна абмяркоўвалі кнігу «Беларусь Наталлі Радзінай», урокі 2020-га і будучыню краіны.

Прэзентацыя кнігі вядомага амерыканскага пісьменніка Юрыя Фельштынскага «Беларусь Наталлі Радзінай. Журналістка супраць дыктатара» адбылася 27 лютага ў Беластоку. Мерапрыемства ў беларускім хабе «Новая Зямля» сабрала поўную залу, а сустрэча цягнулася больш за 2,5 гадзіны.

У прэзентацыі прынялі ўдзел галоўная рэдактарка сайта Charter97.org Наталля Радзіна, трохкратная прызёрка Алімпійскіх гульняў, чэмпіёнка свету і Еўропы па плаванні Аляксандра Герасіменя і каардынатар грамадзянскай кампаніі «Еўрапейская Беларусь» Дзмітрый Бандарэнка.

Вядучай мерапрыемства выступіла кіраўніца хаба Надзея Салаўёва. Яна пачала сустрэчу з цытаты Наталлі Радзінай, вынесенай у эпіграф кнігі: «Няма герояў, ёсць мы з вамі — людзі, якія думаюць, разумеюць, спачуваюць і падтрымліваюць адзін аднаго. І толькі ад нас залежыць, што будзе далей». Надзея Салаўёва папрасіла Наталлю Радзіну апісаць галоўную ідэю кнігі:

— Гэта кніга пра Беларусь. Галоўная тэма — барацьба беларусаў за свабоду. Свет павінен ведаць, што мы змагаліся і змагаемся за сваю незалежнасць, а барацьба супраць рэжыму Лукашэнкі пачалася не ў 2020 годзе, а значна раней, літаральна адразу пасля яго прыходу да ўлады ў 1994 годзе.

Што датычыцца эпіграфа кнігі, дык гэта словы з маёй артыкула, які я напісала ў першыя гадзіны пасля вызвалення з турмы КДБ у 2011 годзе. Я адчула, што беларусам трэба гэта сказаць. Мне часта казалі, што я — гераіня. Але я лічу, што няма вечных герояў, а кожны з нас у сваім жыцці штодзённа робіць выбар. Нельга адзін раз здзейсніць гераічны ўчынак, а потым да канца жыцця ганарыцца ім. Трэба заставацца прыстойнымі людзьмі, трымацца разам, дапамагаць адзін аднаму, памятаць пра тое, што мы — народ, і тады, я ўпэўненая, мы вернемся дадому.

Прызёрка Алімпійскіх гульняў Аляксандра Герасіменя лічыць, што кніга «Беларусь Наталлі Радзінай» аб’ядноўвае ўсіх беларусаў, якія змагаюцца з рэжымам:

— Кожны, хто зрабіў правільны выбар, дадаў сваю частку ў гэтую барацьбу. Мая часцінка ёсць у гэтай кнізе, дзе расказваецца, як мы пазнаёміліся з Наталляй, які шлях быў у мяне ў 2020 годзе.

З Наталляй мы пазнаёміліся за некалькі дзён да пачатку вайны. Мы ведалі адна адну завочна, але ніколі не бачыліся. Я жыла ў Кіеве, Наталля — у Варшаве, нарэшце мы дамовіліся пра сустрэчу. Мы гаварылі пра тое, што пачнецца вайна, усе гэта разумелі, але ніхто не верыў, што гэта здарыцца. Наталля пераконвала мяне не вяртацца ў Кіеў, застацца ў Варшаве, абяцала дапамагчы. Пачалася вайна, і першым чалавекам, які мяне сустрэў у Варшаве, была Наталля. Я вельмі ўдзячная, бо многія прыязджалі ў чужую краіну, нічога не ведалі, а з боку Наталлі была вялізная падтрымка.

З Наталляй у нас агульныя каштоўнасці, погляды на тое, што адбываецца ў Беларусі, і яе будучыню, мы ўпэўненыя, што вернемся ў нашу краіну і можам ёй яшчэ спатрэбіцца.

Наталля Радзіна пажартавала, што можна па-рознаму ўспрымаць фразу «спатрэбіцца сваёй краіне», і расказала, як на адной з канферэнцый Арганізацыі па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе, што праходзіла ў Вене, яна размаўляла з прадстаўніком АБСЕ па свабодзе слова Міклашам Харасці. Міма праходзіў прадстаўнік Беларусі ў АБСЕ Валерый Варанецкі і сказаў: «Наталля, вы патрэбныя нам у Беларусі». Харасці хутка адказаў: «У турме яна вам патрэбная».

Унікальнай прэзентацыю кнігі ў Беластоку зрабіла вялікая колькасць пытанняў з залы. Наталлю Радзіну пыталіся пра сям’ю, бо ў кнізе расказваецца пра гісторыю яе роду, пра працу галоўнай рэдактаркай сайта «Хартыя’97». У Дзмітрыя Бандарэнкі цікавіліся ўрокамі 2010 года, магчымымі сцэнарамі змены ўлады ў Беларусі. Аляксандра Герасіменя распавядала пра выбар, які зрабілі беларускія спартсмены ў 2020 годзе.

Кіраўнік «Радыё Рацыя», старшыня Беларускага саюза ў Польшчы Яўген Вапа расказаў, што ўжо прачытаў кнігу «Беларусь Наталлі Радзінай» і знайшоў у ёй цікавую дэталь. Нягледзячы на тое, што Вапа рос на польскім Падляшшы, а Наталля Радзіна — у беларускім Кобрыне, у дзяцінстве яны чыталі адну і тую ж кнігу — «Ніколі не забудзем», у якой расказваецца пра дзяцей вайны. Вапа спытаў, як гэтая кніга паўплывала на яе, і папрасіў Наталлю вярнуцца ў дзяцінства і ўспомніць час, калі разваліўся СССР:

— Я памятаю цяжкія гады развалу Савецкага Саюза, але, нягледзячы на тое, што было даволі-такі складана, усяго не ставала, у тым ліку і прадуктаў, памятаю гэты час як добры. Ніхто ў маёй сям’і не сумваў з-за развалу СССР, наадварот, чакалі, калі ён канчаткова рухне. Мне было 12 гадоў, калі Саюз распаўся. Бацька паведаміў гэтую навіну, а я пабегла па ўсім пад’ездзе, па ўсіх паверхах, тэлефанавала суседзям і паведамляла ім пра гэта.

Сапраўды, я чытала такія кнігі, як «Ніколі не забудзем». Так, мы не любілі Савецкі Саюз, але з дзяцінства ў нас закладаліся не самыя дрэнныя прынцыпы. Я ўжо не памятаю ўсю тую савецкую прапаганду, а ў памяці засталося, што нас вучылі быць сумленнымі, што трэба змагацца. «Жыццё варта таго, каб змагацца за праўду», — гэта я таксама ведала з дзяцінства. Потым, пасля развалу СССР, у школьнай бібліятэцы з’явіліся кнігі, дзе расказвалася праўда пра Савецкі Саюз. Я чытала кнігі пра савецкія рэпрэсіі Анатоля Рыбакова, дайшла да Салжаніцына, шмат чытала часопіс «Агонёк», дзе гаварылася праўда пра камунізм, рэпрэсіі і іншыя страшныя рэчы. Тады я зразумела, што трэба зрабіць усё, каб гэта не паўтарылася.

Адказваючы на пытанне пра тое, чаму беларусы доўгі час не лічылі свабоду каштоўнасцю, Наталля Радзіна звярнула ўвагу, што пасля 2020 года сітуацыя змянілася:

— Цяпер, нягледзячы на рэванш дыктатуры і вайну, беларусы выдатна разумеюць, наколькі каштоўная свабода. Беларусы ўжо іншыя. Тое, на што мы раней наракалі — «грамадства не разумее, наколькі важныя дэмакратыя і свабода, правы чалавека, мова», — сёння змянілася.

Магу сказаць, што беларусы сталі нацыяй. Трэба менш наракаць, што мы нейкія «не такія». Мы такія, як трэба, мы еўрапейцы і адрозніваемся ад расіян, мы нармальная нацыя, здольная дамагчыся незалежнасці і свабоды для сваёй краіны. З такім настроем трэба рабіць усё ў сваім жыцці.

Дзмітрый Бандарэнка казаў пра тое, што беларусам трэба быць канкурэнтаздольнымі і моцнымі ў змененым свеце:

— Сёння наступілі жорсткія часы. Амерыканцы, на якіх мы спадзяваліся і казалі пра «вялікія ЗША», «правы чалавека» і «дэмакратыю», сёння паводзяць сябе інакш. Таму трэба быць моцнымі як нацыя, і толькі тады мы зможам размаўляць і з суседзямі, і з іншымі народамі на роўных. Калі ж мы будзем «памяркоўнымі», «цярпіламі», будзем ахвярамі, будзем чакаць, што нехта нас пашкадуе, гэта прывядзе да сур’ёзных наступстваў. Сёння мы павінны быць канкурэнтаздольнымі.

Аляксандра Герасіменя — найвялікшая плыўчыха Беларусі і ў XX стагоддзі, і ў XXI. Увесь свой шлях яна змагалася з найлепшымі спартсменамі ў свеце. Уявіце сабе, у Беларусі, магчыма, каля 50 басейнаў, а ў ЗША — 2,5 мільёна, і Герасіменя перамагала. Наталля Радзіна таксама пастаянна знаходзіцца ў канкурэнтным асяроддзі. Сайт «Хартыя’97» заўсёды ўваходзіў у тройку самых папулярных сайтаў Беларусі — быў другім, трэцім, зноў першым.

Таму трэба быць канкурэнтаздольнымі. У 2020-м беларусы паказалі, што з’яўляюцца нацыяй. Так, гэта быў мірны пратэст, які пакуль не скончыўся поспехам. Аднак мы паказалі, што з намі трэба лічыцца. У нас дзясяткі тысяч людзей прайшлі праз турмы, звальненні з працы, эміграцыю. Гэта азначае, што ёсць з каго выбіраць дэпутатаў, мэраў, ствараць урад, армію і паліцыю.

У Наталлі Радзінай спыталі, калі яна пойдзе ў палітыку, ці вытрымае яна адказнасць і ці будзе гатовая прымаць складаныя рашэнні як палітык.

«Вытрымаю, я моцная», — адказала галоўная рэдактарка сайта Charter97.org.

Ці маглі беларусы дамагчыся свабоды раней, падчас пратэстаў у 2010 годзе? Наталля Радзіна верыць, што нават сёння можа з’явіцца акно магчымасцяў для зменаў:

— Гэта кніга пра тое, што шанец на змены ёсць у самай складанай сітуацыі. Трэба бачыць іх і выкарыстоўваць. 2010 год быў годам шанцаў. У мяне не было нават думкі, што можна з’ехаць з Беларусі, я ведала, што трэба быць на Плошчы. Калі мяне збілі, я вярнулася ў рэдакцыю і працягнула працаваць. Прыблізна а другой гадзіне ночы мне пазваніла мама і сказала, што мяне шукаюць у кватэры і ідуць у рэдакцыю.

Мне не было куды бегчы, я заставалася на працоўным месцы і старалася як мага больш напісаць, каб гэта было на сайце «Хартыя’97». Потым узламалі дзверы рэдакцыі, мяне забралі ў турму КДБ, а журналістаў — у міліцэйскія ўчасткі.

Лічу, што шанцы ёсць заўсёды, і іх трэба выкарыстоўваць. Нават сёння, упэўненая, падчас гэтай вайны ў нас будуць новыя магчымасці. Былі шанцы ў 2022 годзе, пра што я сёння вымушаная казаць украінцам. Бо тады з’явіліся беларускія добраахвотнікі і Полк Кастуся Каліноўскага, трэба было на базе гэтага палка ствараць сапраўдную беларускую армію. Беларусаў жа не рыхтавалі да аперацый на тэрыторыі сваёй краіны.

Аднак, нягледзячы на ўсё, я ўпэўненая, што ў нас будуць новыя шанцы.

Адказваючы на пытанне пра ўрокі пратэстаў 2020 года, Наталля Радзіна і Дзмітрый Бандарэнка казалі пра памылкі так званых «лідараў»: пратэсты праходзілі па выходных і на ўскраінах Мінска, не было закліку да забастоўкі, а Ціханоўская адмовілася прыняць прысягу ў якасці прэзідэнта Беларусі.

Было зададзена пытанне пра аднаўленне справядлівасці і люстрацыю ў новай Беларусі. Наталля Радзіна лічыць, што тыя, хто здзяйсняў злачынствы, павінны панесці пакаранне:

— Лічу, што люстрацыя патрэбная, але не думаю, што яна можа быць шырокай і закране ўсіх, хто працаваў на рэжым Лукашэнкі. Бо ў нас не застанецца людзей. Аднак тыя, хто здзяйсняў злачынствы, займаў высокія пасады, працаваў у пенітэнцыярнай сістэме, кіраваў сілавымі структурамі, іх намеснікі, кіраўнікі дэпартаментаў — усе павінны будуць панесці адказнасць і прайсці праз люстрацыю.

Дзмітрый Бандарэнка прывёў прыклад люстрацыі ў іншых краінах і выказаў меркаванне, што ў Беларусі будзе свой сцэнар:

— Шмат што залежыць ад таго, хто зменіць Лукашэнку. Думаю, хутчэй за ўсё, самі сілавікі прыбяруць дыктатара і найбольш адыёзныя фігуры. Тады гэтыя людзі стануць часткай пераходнага ўрада разам з апазіцыяй. Ад гэтага і залежыць, якой будзе люстрацыя. Досвед лацінаамерыканскіх краін паказвае, што люстрацыя часам пачынаецца праз 20–30 гадоў. Ёсць літоўскі досвед, дзе адзін з прынцыпаў — людзі ў пэўны момант павінны прызнацца, што супрацоўнічалі з органамі. Пасля гэтага яны могуць займаць некаторыя пасады, але ёсць абмежаванні. Мы размаўлялі з людзьмі з Польшчы, Чэхіі, Славакіі, якія адказвалі за люстрацыю, але які будзе беларускі варыянт — у цяперашні момант сказаць складана.

У канцы сустрэчы Дзмітрый Бандарэнка расказаў пра невядомых беларускіх герояў:

— Сёння ў турмах сядзяць сотні людзей, чый стан горшы, чым у палітвязняў. Гэта чыноўнікі, суддзі, пракуроры, сілавікі, якія адмовіліся выконваць загады. Большасць з іх не праходзіць па палітычных артыкулах, іх абвінавачваюць у «здрадзе дзяржаве». Яны сядзяць у жудасных умовах, але гэта і ёсць героі, якія адмовіліся выконваць злачынныя загады. Сярод іх і палкоўнікі, і лейтэнанты, і спецназаўцы, і амапаўцы. Гэтыя людзі знаходзяцца ў турмах. Калі браць наш агульны капітал, то гэтыя людзі — яго частка, героі, якія зрабілі свой выбар.

Я скончыў Беларускі інстытут фізічнай культуры і заўсёды казаў, што дзве катэгорыі самых баязлівых людзей у нашай краіне — спартсмены і сілавікі, бо яны цалкам залежаць ад дзяржавы. Адбыўся 2020 год — беларускія спартсмены выступілі супраць рэжыму. Зоркі, алімпійскія прызёры, чэмпіёны свету, а вось вайскоўцы і міліцыя не змаглі аб’яднацца. Магчыма, гэта адбудзецца наступным разам.

У канцы прэзентацыі кожны ахвотны мог набыць кнігу «Беларусь Наталлі Радзінай» за сімвалічны донат на палітрэпрэсаваных, атрымаць аўтограф і сфатаграфавацца з удзельнікамі сустрэчы.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]