«Тыя перажыванні былі аднымі з найлепшых у маім жыцці»

Гісторыя былой студэнткі, адной з першых, хто паставіў палатку на «Плошчы-2006».

Роўна два дзесяцігоддзі таму ў Беларусі прайшлі прэзідэнцкія «выбары», якія скончыліся маштабнымі пратэстамі на Кастрычніцкай плошчы ў Мінску. Тыя сакавіцкія падзеі ўвайшлі ў найноўшую гісторыю як «Плошча-2006». Упершыню апаненты ўлады адважыліся на кругласутачнае супрацьстаянне, разбіўшы лагер проста ў цэнтры заснежанага Мінска. Адной з першых, хто прынёс палатку, была нядаўняя выпускніца журфака БДУ Дар’я Кастэнка. «Zerkalo» распавядае яе гісторыю.

Да вясны 2006 года Дар’я Кастэнка, ураджэнка Крыму, што вырасла на беларускім Палессі, зусім не цікавілася вулічнымі пратэстамі. Яна паспяхова скончыла ўніверсітэт, працавала на дзвюх працах і жыла звычайным жыццём маладой мінчанкі. Аднак палітычная рэчаіснасць паступова прымушала задумацца над тым, што адбываецца вакол.

— Я не была палітычнай актывісткай, хоць яшчэ з пачатку нулявых выдатна разумела: дзеючы рэжым мне зусім не даспадобы. Падчас выбараў 2001 года я жыла ў студэнцкім інтэрнаце, адміністрацыя якога актыўна зганяла студэнтаў на датэрміновае галасаванне. У мяне, як у разумнага чалавека, адразу ўзнікла лагічнае пытанне: навошта прымушаць, калі вас і так падтрымлівае большасць? Пачала думаць, чытаць і зразумела, што ўсё не так, як нам кажуць па тэлевізары, — успамінае Дар’я падзеі, якія сфармавалі яе грамадзянскую пазіцыю.

Закрыццё знакамітага Ліцэя імя Якуба Коласа надало перакананням Дар’і ўпэўненасці ў тым, што сістэма метадычна знішчае ўсё жывое. Калі апазіцыйныя лідары заклікалі прыхільнікаў сабрацца пасля выбараў каля Палаца прафсаюзаў у Мінску ўвечары 19 сакавіка 2006-га, дзяўчына вырашыла далучыцца да мітынгоўцаў.

— Выходзіць у цэнтр Мінска было неверагодна страшна, — прызнаецца Дар’я. — На той момант у мяне цалкам адсутнічаў досвед сур’ёзнага актывізму або вулічнага супрацьстаяння. Я адчувала сябе зусім звычайнай дзяўчынай з інтэлігентнага натоўпу, якой шалёна страшна трапіць пад міліцэйскія дубінкі. Але менавіта пераадоленне ўласнага страху дагэтуль успамінаецца як неверагодны скачок з парашутам або палёт на тарзанцы.

Снежны вечар першага дня пратэстаў скончыўся мірна: сілавікі не адважыліся атакаваць сабраных. Кандыдат у прэзідэнты Аляксандр Мілінкевіч заклікаў разыходзіцца і вярнуцца на наступны дзень. Менавіта 20 сакавіка акцыя набыла зусім новы фармат.

— У нашай кампаніі сабраліся пераважна маладыя хлопцы і дзяўчаты студэнцкага або нядаўна выпускнога ўзросту. Мы адчувалі велізарнае натхненне ад украінскага Майдана, бо я актыўна кантактавала з сябрамі з Кіева, — працягвае Дар’я. — Мы ўзялі паходнае рыштунак і проста адправіліся ў цэнтр Мінска. Першапачаткова тое, што адбывалася, не ўспрымалася як нешта вельмі сур’ёзнае, хоць унутры сядзела глыбокая трывога. Кіраўнік КДБ жа публічна абяцаў саджаць удзельнікаў акцый па жорсткім артыкуле за «тэрарызм». Нягледзячы на пагрозы, мы вырашылі паспрабаваць хоць як-небудзь змяніць сітуацыю. Як толькі разгарнулі першыя палаткі, на нас раптам накінуліся невядомыя ў грамадзянскай вопратцы. Хтосьці моцна ўдарыў мяне ў спіну, я адляцела ўбок, а ўсю нашу маёмасць, уключна з маёй асабістай палаткай, гэтыя «ціхары» імгненна скралі.

Але на месца скрадзеных палатак адразу прынеслі новыя. Вакол стыхійнага лагера хутка вырасла жывая сцяна абаронцаў. Людзі браліся за рукі, утвараючы счэпку. Пра атмасферу тых марозных сакавіцкіх начэй Дар’я пазней падрабязна напіша ў сваёй кнізе «Сакавіцкія дзённікі»:

«Правакаратараў, гэбэшнікаў у цывільным было шмат, вельмі шмат. Яны гуртамі стаялі вакол. А некаторыя чаплялі на сябе нашы значкі „За свабоду“ і спрабавалі цішком уліцца ў ачапленне. І вось за гэтай жывой сцяной — ачапленнем — мы разбілі свае палаткі. Дакладна памятаю момант, калі я стаяла ў ачапленні, вагалася, ці ісці ўнутр, і мяне паклікала Светка, мая сяброўка, якая ўжо там працавала».

Студэнты, пенсіянеры, інтэлігенцыя па некалькі сутак стаялі на марозе. Мінчукі насілі пратэстоўцам ежу, гарачую гарбату і цёплыя рэчы, рызыкуючы быць затрыманымі на падступах да месца.

Ноч на 24 сакавіка стала апошняй для намётавага гарадка. Сілавікі сцягнулі да Кастрычніцкай плошчы камунальную тэхніку і аўтазакі. Пратэстоўцаў узялі ў шчыльнае кальцо і пачалі метадычна выхопліваць са счэпкі. Дар’ю затрымалі адну з першых. Далей быў суд і прысуд.

— Мне прысудзілі дзесяць сутак адміністрацыйнага арышту, якія давялося адбываць у ізалятары на вуліцы Скарыны. На той момант гэта ўстанова вызначалася найгоршымі бытавымі ўмовамі ва ўсёй пенітэнцыярнай сістэме. Унутры стаяў жудасны холад, цалкам адсутнічалі ложкі, нары або нават звычайныя паліцы. Замест мэблі — велізарны драўляны памост, візуальна падобны да сцэны ў сельскім клубе, на голых дошках якога мы спрабавалі спаць, — успамінае гераіня. — Аднак псіхалагічная атмасфера аказалася цалкам зноснай, бо камеру запоўнілі выключна затрыманыя па палітычных матывах. Мясцовыя наглядчыкі прывыклі працаваць з дробнымі хуліганамі і зусім разгубіліся, убачыўшы інтэлігентных арыштанак. Яны проста не разумелі таго, што адбываецца, і не ведалі, як правільна рэагаваць на прысутнасць дзясяткаў маладых жанчын з вышэйшай адукацыяй.

Па сённяшніх мерках наступствы для большасці ўдзельнікаў «Плошчы-2006» аказаліся дзіўна мяккімі. Эпоха масавых звальненняў і татальнага бесперапыннага пераследу за ўдзел у вулічных пратэстах яшчэ не наступіла.

— Дзіўна, але арышт ніяк не пашкодзіў маёй прафесійнай кар’еры. Таталітарная машына ў тыя гады яшчэ не паспела канчаткова забетанаваць усе сферы жыцця, — успамінае Дар’я рэакцыю працадаўцаў на яе затрыманне. — Кіраўніцтва на абедзвюх маіх працах выбрала тактыку пасіўнага супраціву аўтарытарнаму рэжыму: начальства свядома заплюшчыла вочы на маю адсутнасць, зрабіўшы выгляд, быццам абсалютна нічога незаконнага не адбылося. Калегі ўсяляк дэманстравалі салідарнасць: прыносілі мне добрую каўбасу, спрабавалі сабраць матэрыяльную дапамогу. Грошы я катэгарычна адмовілася браць, а вось прадукты прыняла з велізарнай удзячнасцю. Больш за тое, супрацоўнікі арганізавалі візіт да прыватнага доктара, які прызначыў курс антыбіётыкаў для лячэння страшэннага бранхіту, заробленага ў ізалятары.

Ачуняўшы пасля хваробы, Дар’я апублікавала тыя самыя «Сакавіцкія дзённікі» — «жахліва наіўную, але выключна шчырую кнігу» (па вызначэнні самой аўтаркі), якія хутка разышліся па інтэрнэце. Жыццё вярнулася ў звыклае рэчышча. Дар’я працягвала працаваць у медыя, а з 2009 па 2014 год стала ўдзельніцай беларускай версіі тэлевізійнага клуба «Што? Дзе? Калі?». Выступаючы за каманду Сяргея Буяна, яна правяла 24 гульні, дала 35 правільных адказаў і сем разоў прызнавалася лепшай знаўцай.

Але палітычны парадак дня зноў дагнаў яе. Перабраўшыся працаваць галоўнай рэдактаркай тэхналагічнага сайта ў Маскву, Кастэнка сутыкнулася з новай, куды больш страшнай пагрозай. Як яна сама ўспамінае ў аўтабіяграфічным допісе ў Фэйсбуку:

«Я шчыра ненавіджу любыя формы дыктатуры і пры найменшай магчымасці стараюся ставіць палкі ў колы аўтарытарным машынам. Яшчэ пасля мінскіх падзей усвядоміла страшную рэч: з усходняга напрамку на нашы землі насоўваецца густая цемра ў выглядзе расійскага імперскага шавінізму. Доўгі час заставалася сапраўднай алармісткай адносна суседняй краіны і персанальна пуцінскага рэжыму, пастаянна папярэджваючы навакольных пра небяспеку. Сёння панікаваць бессэнсоўна, бо крывавая рэальнасць шматкроць перавысіла самыя песімістычныя страхі. Менавіта таму зімой 2014 года мы з будучым мужам адправіліся ў Кіеў, каб асабіста падтрымаць украінскі народ на барыкадах, дзе засталі ўцёкі Януковіча».

Пасля анексіі Крыму заставацца ў Расіі стала маральна невыносна. У канцы 2014 года Дар’я разам з мужам-адэсітам рэпатрыявалася ў Ізраіль. Там журналістка змяніла прозвішча на Гершберг і працягнула прафесійную дзейнасць, уладкаваўшыся ў буйное выданне «Дэталі». Яе спецыялізацыяй сталі высокія тэхналогіі, эканоміка і лазерныя сістэмы СПА, так актуальныя для Блізкага Усходу.

Калі ў жніўні 2020 года сотні тысяч беларусаў выйшлі супраць сфальсіфікаваных вынікаў галасавання, ветэран намётавага гарадка знаходзілася за тысячы кіламетраў ад радзімы.

— Назіраючы за беспрэцэдэнтнымі маршамі 2020-га з Ізраіля, я адчувала велізарную гордасць за суайчыннікаў. На вялікі жаль, прыляцець у Мінск не дазволіў жорсткі каранавірусны каранцін, які закрыў межы. Шчыра лічу, што грамадзяне, якія тады выйшлі на праспекты, аказаліся непараўнальна круцейшымі за наша пакаленне нулявых гадоў. Дэманстранты новай хвалі праявілі неверагодную мужнасць, нябачную адвагу і фенаменальную стойкасць перад тварам узброеных карнікаў. Маё сэрца перапоўнівае найглыбейшая павага да кожнага ўдзельніка тых мірных шэсцяў, — прызнаецца Дар’я.

Падзеі сакавіка 2006 года засталіся для журналісткі адным з найважнейшых этапаў станаўлення асобы. Яна прызнаецца, што менавіта пераадоленне ўласнага страху перад рэпрэсіўнай машынай і ночы, праведзеныя ў акружэнні спецназа, сталі бясцэнным, хоць і экстрэмальным, досведам.

«Пераадоленне таго вельмі моцнага страху стала для мяне ўражлівым і важным жыццёвым досведам. Калі я заходзіла за жывое ачапленне намётавага гарадка на Кастрычніцкай плошчы, адчувала сябе сярод сваіх. Потым стаяла там такую доўгую, цяжкую, халодную, марозную ноч. Пачынаецца світанак, і я разумела, што мы прастаялі, пратрымаліся яшчэ адну ноч. Потым, на працягу гэтых 20 гадоў, у мяне было шмат падзей і эмоцый. Але тыя перажыванні былі аднымі з найлепшых у маім жыцці», — прызнаецца Дар’я.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]