«Не думаю, што ў ЖКГ капалі настолькі глыбока»

Беларусы раскрытыкавалі бессэнсоўную задуму лукашыстаў.

У канцы 2025 года Міністэрства ЖКГ Беларусі выступіла з ініцыятывай: пры ўвозе ў Беларусь адзення і абутку, якія ўжо былі ў выкарыстанні, спаганяць утыльзбор — 720 і 180 рублёў адпаведна, за кожную тону рэчаў.

Як гаворыцца ў праекце, новаўвядзенні павінны пачаць дзейнічаць ужо з 1 красавіка 2026 года.

«Салідарнасць» разбіралася з эколагам, да чаго гэта прывядзе. І што з гэтай нагоды думаюць самі беларусы.

«Садзейнічаць фармаванню культуры адказнай вытворчасці»

Ведамства заявіла, што справа ў клопаце пра экалогію, а заадно і эканоміку. Бо «экспарт у іншыя краіны ўжываных тавараў з’яўляецца часткова схаваным перанакіраваннем адходаў».

Паводле версіі чыноўнікаў, людзі купляюць больш, чым трэба, таннага б/у адзення, хутка яго выкідваюць і памнажаюць адходы — плюс 130 тысяч тон тэкстылю штогод. І хтосьці ж павінен плаціць за яго ўтылізацыю, дык чаму не імпарцёры секанд-хэнду? Да таго ж гэта «будзе садзейнічаць фармаванню культуры адказнай вытворчасці і спажывання».

Канцэрн «Беллегпрам», які даўно мае зуб на секанды, ідэю горача падтрымаў. І дадаў, што ў нашу краіну штогод завозяць б/у адзення і абутку на суму каля $60–80 мільёнаў. А потым гэтыя рэчы трапляюць у адпаведныя крамы і прадаюцца беларусам, займаючы цэлую трэць у агульным аб’ёме продажаў.

Канцэрн запатрабаваў спаганяць збор па 10 і 15 тысяч рублёў за патрыманы тэкстыль і абутак. Міністэрства ЖКГ заявіла, што гэта «супярэчыць праводзімай рабоце па стрымліванні росту цэн» і ўрэзала апетыты да 180 і 720 рублёў за тону. Паводле разлікаў ведамства, на першым этапе гэта не моцна адаб’ецца на розніцы — цэны падрастуць на 0,6–2,1%.

Беларусы, аднак, ініцыятыве ўсё роўна не парадаваліся. У грамадскім абмеркаванні на прававым інтэрнэт-партале было выказана 25 каментарыяў «супраць» — і ніводнага «за». Для людзей з нізкімі даходамі падаражанне секанд-хэнду — адчувальны артыкул выдаткаў, перапрацоўшчыкі заявілі, што будуць вымушаныя скарачаць вытворчасць (і працоўныя месцы). Гучалі таксама аргументы, што паўторнае выкарыстанне б/у рэчаў падаўжае тэрмін іх ужывання і скарачае адходы — гэта значыць якраз пра ўстойлівае спажыванне і клопат пра экалогію.

«Не забірайце ў нас магчымасць апранацца модна і даступна!», «Тады трэба ўвесці збор для ўсіх, уключна з маркетплейсамі», «Лепш абкладзіце гэтым падаткам неякасны кітайскі і турэцкі шырспажыў» — прасілі людзі ў каментарыях.

Але чыноўнікі іх аргументы проста адхілілі.

«Усе па кутах разбіраюць «здабычу»

«Салідарнасць» пацікавілася ў беларусаў, як новы збор і чаканы рост цэн у секанд-хэндзе паўплывае на іх выбар.

— Абсалютна і на сто працэнтаў упэўненая: увесь утыльзбор ляжа на плячы пакупнікоў секандаў, — уздыхае мінчанка Аксана. — Закупшчыкі проста перастрахуюць свае рызыкі і павысяць цэны. Але нават у гэтым выпадку секанд-хэнд застанецца больш выгадным, разнастайным (і якасным!), чым крамы з беларускай вопраткай. З айчыннай хіба што толькі на вельмі добрыя зніжкі патрапіш, і то гэта павінна быць ланцужок удачы: зніжкі, патрэбная рэч, добры склад і яшчэ, зусім выпадкова, твой памер…

Вядома, і ў секандах бываюць дарагія рэчы. Калі ў новы прывоз рэчы каштуюць 78,8 рубля за кілаграм, а гэта зіма і ты прыходзіш па цёплую кофту або куртку, якая важыць 500–900 грамаў, — гэта нятанна. Але потым, наколькі я памятаю, цэны амаль штодня зніжаюцца.

У дні максімальных зніжак (у сетцы, куды я часцей за ўсё зазіраю — гэта 2 рублі за рэч) за паўгадзіны да адкрыцця збіраюцца чэргі чалавек на 30–40. Гэта сапраўдныя «Галодныя гульні»: натоўп уціскаецца — і пасля яго пустыя вешалкі, усе па кутах разбіраюць «здабычу». Мая сястра так умее знаходзіць сабе вельмі стыльныя рэчы: паліто, курткі, джынсы.

Калі цэны падрастуць — асабіста я буду заходзіць радзей.

Жыхарка райцэнтра Нэлі катэгарычная:

— Усё роўна пайду ў секанд! З якасцю і коштам беларускай вопраткі, нават калі ўдвая падаражае секанд, гэта будзе выгадней, чым у нашых крамах. Я ў «МодаМакс» купіла сабе джынсы за 7 рублёў і мужу за 10 — добрыя, з мінімальным зносам, сядзяць выдатна. І майкі, якія носяцца месяцамі, без перакручаных швоў пасля першай жа мыцця. А калі і ў секандзе не знойдзеш патрэбнага, выручаць маркетплейсы.

Так, доўга, трэба капацца, чакаць, па шэсць вяртанняў рабіць, але такая ў нас рэальнасць. Дзе вы яшчэ бачылі красоўкі, хай і напрыканцы зімы па акцыі, за 20 рублёў?

Мінчанін Павел дадае, што асабіста ён не вялікі прыхільнік крам б/у адзення, але іх карысць несумненная:

— Мая старэйшая дачка расла тады, калі ў нас «савецкіх» дзіцячых крам амаль не засталося, а «Буслік» і іжэ з ім толькі прыйшлі на рынак. І я выдатна памятаю, што дзіцячае адзенне каштавала шалёных грошай, а патрэбнае было зусім ненадоўга. Калі сястра жонкі прывезла з нямецкага секанд-хэнду малой кучу рэчаў да школы, яшчэ і святочную сукенку, і прызналася, колькі гэта каштавала, я быў у шоку — у Мінску выйшла б з паўтары маіх зарплат…

Ды і цяпер я ведаю ад знаёмых з шматдзетных сем’яў, што секанд-хэнды — сапраўднае выратаванне. Там дзіцячыя рэчы бываюць настолькі добрымі, што не раз перадаюцца па коле, і потым яшчэ сыходзяць патрэбуючым праз дабрачынны праект «Калі ласка». Беларуская вытворчасць, за рэдкім выключэннем, столькі не жыве.

«Бессэнсоўна з экалагічнага пункту гледжання»

З тым, каму выгадны утыльзбор, каб зрабіць б/у рэчы менш прывабнымі для пакупнікоў, больш-менш зразумела. Але, можа, у ідэі схаваны глыбокі экалагічны сэнс?

— Калі каротка патлумачыць, што такое утыльзбор — гэта пашыраны прынцып адказнасці вытворцы, калі ў цану тавара закладаюцца выдаткі на яго ўтылізацыю, — каментуе «Салідарнасці» эколаг, экспертка Альянсу «Зялёная Беларусь» Анна Скрыган. — Гэта значыць, класічны утыльзбор закладзены ўжо пры куплі тавару.

Ёсць розныя схемы. Напрыклад, калі мы гаворым пра зваротную тару — вы плаціце за напой крыху больш, а потым можаце здаць тару, і вам гэтыя грошы вяртаюцца назад. Ёсць утыльзбор для аўтамабіляў — пры пастаноўцы новай машыны на ўлік вы плаціце і яго.

Разважаючы лагічна, пры куплі новай рэчы, прадмета адзення або абутку ў цану таксама трэба было б закладваць утыльзбор. А вось пры куплі старой рэчы гэта выглядае дзіўна.

Што яшчэ бянтэжыць у гэтай ініцыятыве — тое, што гаворка ідзе пра рэчы, якія перамяшчаюцца праз мяжу. І гэта сапраўды больш падобна да падатку на імпарт.

У Еўрапейскім саюзе, нагадвае экспертка, дзейнічае забарона на выкід на сметнікі тэкстыльных адходаў і адзення: усё гэта падлягае перапрацоўцы. (А з сярэдзіны 2026 года буйным рытэйларам забароняць знішчаць і новую непрададзеную вопратку, абутак і аксэсуары — С.)

Адзінае, у чым эколаг бачыць логіку ў планах Міністэрства ЖКГ — што прапанаваны утыльзбор насамрэч з’яўляецца платай за правоз праз мяжу адходаў.

— Але не думаю, што ў ЖКГ капалі настолькі глыбока, — дадае Анна Скрыган. — Хутчэй за ўсё, справа сапраўды ў абароне сваёй лёгкай прамысловасці ад танных тавараў з-за мяжы, тавараў з секанд-хэндаў. Ні пра якую экалогію тут гаворкі не ідзе, і ў плане абароны навакольнага асяроддзя гэтая мера сябе не апраўдае.

А ўвогуле адзенне з секандаў — гэта экалагічна, бяспечна? Так, адказвае экспертка. Хоць рэчы і апрацоўваюцца спецсродкамі, яны бяспечныя для людзей, адзенне дастаткова папраці і спакойна карыстацца далей.

— Пры гэтым, напрыклад, адзенне з новых сінтэтычных матэрыялаў, той жа фліс, уяўляе небяспеку для навакольнага асяроддзя незалежна ад таго, новая гэта вопратка ці старая:

У любым выпадку такія рэчы — гэта забруджванне мікрапластыкам сцёкавых вод, якія потым трапляюць у сусветны акіян. Гэта значыць, увядзеце вы новы падатак ці не — гэта ніяк не зробіць адзенне больш бяспечным, не ўратуе ад адходаў мікрапластыку. І спасылка чыноўнікаў на карысць для навакольнага асяроддзя з экалагічнага пункту гледжання цалкам бессэнсоўная.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]