У Беларусі зноў рвуцца трубы

Жыллёва-камунальная гаспадарка засталася без грошай і без будучыні.

Зіма ў Беларусі традыцыйна прыходзіць нечакана. Разам з ёй — аварыі на цеплатрасах, прарывы труб, адключэнні гарачай вады і звыклыя тлумачэнні пра «лакальныя праблемы», «хуткую ліквідацыю» і «нястачу спецыялістаў», — піша праект «Вашы грошы».

Але калі штогод паўтараецца адно і тое ж, гэта значыць, што гаворка ідзе не пра выпадковыя збоі, а пра сістэмную праблему. І гэтая праблема пачынаецца не ў кацельні і не ў ЖЭСе, а ў бюджэце. Сёння мы пастараемся раскрыць гэтую тэму як мага шырэй і зразумела.

Калі адкрыць закон аб рэспубліканскім бюджэце, можна ўбачыць радок «Жыллёва-камунальная гаспадарка і жыллёвае будаўніцтва», на якія ў 2026 годзе выдзелена 9 845 988 рублёў. У тым ліку на ЖКГ асобна — 3 351 049 рублёў.

І сумы там настолькі невялікія, што недасведчаныя журналісты або выпадковыя каментатары дзівяцца: «Як можна прывесці ў парадак камуналку ў краіне, дзе рэспубліка выдзяляе на яе так мала грошай?» Аднак сухія лічбы патрабуюць кантэксту — і ён радыкальна змяняе карціну, хаця і не здымае непрыемных пытанняў.

Паводле даных Нацыянальнага статыстычнага камітэта, у 2019 годзе амаль 95% выдаткаў на ЖКГ і жыллёвае будаўніцтва пакрываліся за кошт не рэспубліканскага, а мясцовых бюджэтаў.

У 2020-м гэты паказчык часова знізіўся да 78,7%, але ўжо з 2022 года зноў пачаў імкліва расці. У 2023–2025 гадах частка мясцовых бюджэтаў у фінансаванні ЖКГ дасягнула 99,7–99,8 %. Гэта азначае, што адказнасць за камунальную інфраструктуру практычна цалкам перакладзена на рэгіёны.

Лагічна, што адначасова з гэтым рэспубліканскае фінансаванне рэзка скарацілася. Сумы абваліліся да 9–10 млн рублёў у год. Для краіны з працяглымі цеплавымі сеткамі, водаправодамі і каналізацыямі, значная частка якіх была пабудавана яшчэ ў савецкі час, гэта велічыня статыстычнай памылкі.

Фармальна можна сказаць, што нічога страшнага не адбылося: ЖКГ і раней у асноўным фінансавалася на мясцовым узроўні. Але тут крыецца ключавы нюанс. Да 2020 года буйныя інфраструктурныя праекты — мадэрнізацыя водаканалаў, цеплатрас, ачышчальных збудаванняў, станцый абезжалезвання — рэалізоўваліся не толькі за кошт унутраных сродкаў. Беларусь актыўна прыцягвала доўгія і адносна танныя грошы міжнародных арганізацый і банкаў развіцця.

Так, напрыклад, у чэрвені 2019 года Сусветны банк ухваліў крэдыт на €90 млн у межах праекта Belarus Utility Efficiency and Quality Improvement Project — ён быў накіраваны на павышэнне эфектыўнасці камунальных паслуг, у тым ліку водазабеспячэння і каналізацыі.

Праект стартаваў у 2020 годзе, але ўжо ў сакавіку 2022-га краінавая праграма Сусветнага банка была прыпыненая. Банк афіцыйна абвясціў пра замарозку ўсіх аперацый у Расіі і Беларусі 2 сакавіка 2022 года на фоне нападу РФ на Украіну.

Еўрапейскі інвестыцыйны банк яшчэ ў 2019 годзе ўхваліў суверэнную пазыку да $75 млн на праекты ў сферы водазабеспячэння і водаадвядзення. Аднак пасля выбараў 2020 года банк спыніў фінансаванне новых праектаў у Беларусі ў межах агульнай палітыкі ЕС.

Еўрапейскі банк рэканструкцыі і развіцця пайшоў тым жа шляхам. Пасля падзей 2020 года ён не запускаў новых праектаў у дзяржаўным сектары Беларусі, а ў красавіку 2022 года Савет кіраўнікоў ЕБРР фармальна прыпыніў доступ краіны да рэсурсаў банка. У гадавых справаздачах ЕБРР прама ўказваецца сувязь гэтага рашэння з палітычнымі падзеямі і вайной ва Украіне.

Да замарозкі праграм менавіта гэтыя інстытуты фінансавалі самыя капіталаёмістыя і тэхнічна складаныя праекты. Напрыклад, Orsha Wastewater Project з суверэннай пазыкай ЕБРР на €21 млн, праекты «Чыстая вада» ў Віцебскай вобласці з фінансаваннем да €15,5 млн, рамкавая Belarus Environmental Infrastructure Facility з агульным пакетам да €27,2 млн для некалькіх гарадоў. Гэтыя грошы ішлі не проста на «латаць дзіркі», а на сістэмную мадэрнізацыю з праектаваннем, тэхнічным наглядам, навучаннем спецыялістаў і кантролем якасці.

Тут важна дапоўніць карціну, пераходзячы ад бюджэту да фізічнага стану сетак. Праект petitions.pro нядаўна расказаў пра асобнае даследаванне БНТУ, якое практычна не цытуецца ў афіцыйных справаздачах.

На прыкладзе цеплавых сетак Мінска прасочваецца трывожная дынаміка: аўтар працы фіксуе штогадовы рост колькасці пашкоджанняў цеплавых труб: ад 1671 выпадку ў 2008 годзе да 2586 у 2014-м, з захаваннем высокай інтэнсіўнасці дэфектаў.

Аналіз паказвае, што асноўная прычына гэтых пашкоджанняў — лакальная вонкавая карозія старых труб, што пацвярджаецца данымі «Белэнерга» пра долю адмоў з-за карозіі да 90%. Пры гэтым больш за 40% эксплуатаваемых труб мелі тэрмін службы, які перавышаў праектны, і падлягалі замене ўжо да 2017 года.

Іншымі словамі, праблема не толькі ў грошах, але і ў фізічным стане інфраструктуры: значная частка магістраляў проста адпрацавала свой рэсурс, а замена праводзіцца занадта павольна.

Больш за тое, у Мінску амаль дзве трэці цепласетак былі прызнаны зношанымі яшчэ да 2018 года — гэта стварае пастаянны ціск на сістэму і павышае рызыку аварый пры зімовых нагрузках.

Пасля 2020–2022 гадоў крыніца знешніх грошай знік. Новыя праекты не запускаюцца, краінавыя праграмы замарожаныя, доступ да рэсурсаў закрыты. Пачатыя раней праекты давялося або згортваць, або тэрмінова фінансаваць за кошт бюджэту (менавіта таму мы ўбачылі часовы рост фінансавання з рэспубліканскага бюджэту ў гэты перыяд).

Але бюджэт — не гумовы. Беларускае ўрад любіла хваліцца прыгожымі дарогамі ў краіне, але сціпла замоўчвала, што будуюцца яны ў немалой ступені за грошы Еўразвязу, кроўна зацікаўленага ў добрых транзітных шляхах праз нашу краіну. Завяршылася гэтая зацікаўленасць — і адразу з дарогамі пачаліся праблемы. Тое самае і з трубамі.

У выніку дзяржава апынулася ў сітуацыі, калі буйныя інфраструктурныя выдаткі больш не падтрымліваюцца знешнімі грошамі, а ўнутраных рэсурсаў на паўнавартаснае абнаўленне сетак няма. Рэспубліканскі бюджэт адыходзіць у бок, перадаючы адказнасць рэгіёнам. Але ў рэгіёнаў свае абмежаванні: мясцовыя бюджэты хранічна дэфіцытныя, а асноўныя артыкулы выдаткаў — адукацыя, ахова здароўя і ЖКГ — канкуруюць паміж сабой.

Калі адбываецца аварыя на цеплатрасе, грошы даводзіцца тэрмінова шукаць унутры гэтага трыкутніка. Гэта азначае не развіццё, а пераразмеркаванне: дзесьці адкладваецца рамонт школы, дзесьці скарачаюцца інвестыцыі ў добраўпарадкаванне.

Пры гэтым самі камунальныя выдаткі ідуць у асноўным на падтрымліванне існуючай інфраструктуры, а не на яе замену. Старую трубу можна заладаць, але перакласці кіламетры сетак — гэта ўжо зусім іншы ўзровень затрат.

Па сутнасці, Беларусь перайшла ў рэжым «паступова паскоранага зносу». Сеткі старэюць хутчэй, чым іх абнаўляюць. Аварый становіцца больш, асабліва ў перыяды тэмпературных ваганняў.

І кожны новы ацяпляльны сезон толькі падсвятляе праблемы, назапашаныя гадамі. У гэтай логіцы не варта чакаць рэзкага калапсу заўтра — але і паляпшэнняў чакаць няма адкуль.

Можна колькі заўгодна казаць пра дысцыпліну на месцах і адказнасць камунальных службаў, але без доступу да замежнага фінансавання і без росту бюджэтных выдаткаў сістэма застаецца ў рэжыме выжывання. Міжнародныя банкі развіцця былі не проста крыніцай сродкаў — яны прыносілі экспертызу, стандарты і доўгатэрміновае планаванне. Сёння гэтага няма.

У сухім астатку сітуацыя выглядае так: пасля 2020 года Беларусь страціла знешнюю крыніцу фінансавання камунальнай інфраструктуры, а пасля 2022 года — практычна ўсе магчымасці яго аднаўлення.

Рэспубліканскі бюджэт скараціў удзел да сімвалічных сум, пераклаўшы нагрузку на рэгіёны. Мясцовыя бюджэты цягнуць сістэму ў рэжыме «падтрымаць штаны», але не здольныя забяспечыць абнаўленне. Вынікам становіцца ўсё больш далікатная камунальная сістэма, якую штогод правярае зіма — і ўсё часцей яна не вытрымлівае.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]