Шах Ірану

ЗША чакае праца над памылкамі.

Хваляванні на вуліцах іранскіх гарадоў пакуль нарастаюць; назіральнікі яшчэ не заўважылі ні стомленасці пратэстоўцаў, ні адступлення пад ціскам урадавых сіл. Прадказваць вынік цяперашніх пратэстаў рана: папярэднія выступленні 2009, 2017, 2019 і 2022 гадоў даволі хутка згаслі.

На карысць працягвання і нават узмацнення пратэстаў сведчаць новыя ўмовы: па-першае, рэжым аслаблены пасля паразы ў 12-дзённай чэрвеньскай вайне з Ізраілем; па-другое, насельніцтва перажывае велізарныя — калі не невыносныя — праблемы з-за пагаршэння эканамічнай сітуацыі і крызісаў у забеспячэнні вадой, электраэнергіяй і газам.

Да таго ж адключаны інтэрнэт, амаль перастала працаваць мабільная сувязь.

Калі народны рух перарасце ў рэвалюцыйнае звяржэнне ўлады шыіцкага духавенства (а шанцы на такі ход падзей ёсць), паўстае пытанне пра мэты паўстання і яго ідэалагічную накіраванасць. Арганізаваная апазіцыя ў выглядзе палітычных партый і рэвалюцыйных груп у сучасным Іране адсутнічае, усё развіваецца стыхійна, і назіральнікам даводзіцца арыентавацца на лозунгі, з якімі выступаюць пратэстоўцы.

Гэтая вайна пратэстаў пачалася 28 снежня са забастовак і мітынгаў дробнай і сярэдняй гандлёвай буржуазіі — так званых «базары», якіх абурыла нават не інфляцыя, а павышэнне афіцыйнага курсу долара з 42 025 рыялаў да 42 125 рыялаў («чорны» курс выскачыў да адзнакі 1,45 млн рыялаў за долар). Імгненна падаражэлы імпарт, а таксама павышэнне цэн на бензін і дызпаліва, вывелі гандляроў на вуліцы.

І тут да іх далучылася вучнёўская і, вядома, беспрацоўная моладзь, а таксама іншыя пласты насельніцтва — і пачалося… Да эканамічных лозунгаў імгненна дадаліся заклікі супраць кіраўніка дзяржавы — «Смерць дыктатару!» і «Смерць Хаменеі!»

А затым з беспрэцэдэнтным размахам пайшлі магутныя манархічныя лозунгі. Дэманстранты пачалі скандаваць «Шах вечны!» і заклікаць да вяртання да ўлады зрынутай у 1979 годзе дынастыі Пехлеві. Гэта радыкальна новы элемент сітуацыі, і ён нясе пагрозу тым дзеячам Ісламскай Рэспублікі, якія, бачачы размах вулічных пратэстаў, планавалі рэформы ў кірунку лібералізацыі, каб уратаваць ад крушэння завешчаны яшчэ Хамейні дзяржаўны лад — хай нават коштам змены вярхоўнага лідара.

Вяртанне шахскага ладу ў разлікі рэфарматараў не ўваходзіла.

Другім прыкметным новым элементам масавага руху сталі пратэсты не проста супраць урада, а менавіта супраць улады шыіцкага духавенства. Прагучалі заклікі да вяртання да культурна-гістарычных каштоўнасцяў вялікай іранскай цывілізацыі і пакуль што сціплыя намёкі на тое, што спадкаемцам старажытных цароў і герояў нядрэнна было б пакончыць і з рэлігіяй, навязанай краіне арабскімі захопнікамі і акупантамі, то бок ісламам. Ідэалогія хамейнізму, якая ляжыць у аснове дзейнасці Ісламскай Рэспублікі, то бок распаўсюджванне шыіцкай формы ісламу праз тэрарыстычныя арганізацыі па ўсім Блізкім Усходзе і генацыд яўрэяў, у вачах многіх іранцаў стала прычынай цяперашніх бед краіны.

Можна заўважыць, што ўдзельнікі цяперашняга руху не хочуць паўтараць памылак тых, хто 47 гадоў таму зрынуў шаха і прывёў да ўлады Хамейні. Рэвалюцыйныя сілы таго перыяду атрымалі ў адукаваных іранцаў новага часу пагардлівую мянушку «пяцьдзесяцісямёрнікі» (паводле іранскага календара звяржэнне шаха адбылося ў 1357 годзе), а адной з папулярных скандыровак на мітынгах стала такая: «Смерць трым паскуднікам: муле, леваку і маджахеду!» Маджахеды — гэта члены арганізацыі «Маджахеды народа», ідэолагі якой спрабавалі скрыжаваць іслам з марксізмам і ўрэшце ператварыліся ў тэрарыстычную групу, за якой цягнецца доўгі крывавы след.

У цэлым ствараецца ўражанне, што вядучым ідэйным кірункам цяперашніх пратэстаў становіцца заклік замяніць ісламскі лад манархіяй.

І тут, відаць, пераглядаць стаўленне да настрояў іранскага народа давядзецца і амерыканцам, і ізраільцянам. У Ерусаліме і Вашынгтоне да апошняга часу не хацелі ўспрымаць усур'ёз манархічныя сімпатыі іранскай «вуліцы». У разлік прымаліся два сцэнарыі.

Паводле аднаго з іх, да ўлады ў Тэгеране прыйдуць больш згаворлівыя рэфарматары, якія згорнуць ядзерную і ракетную праграмы, адмовяцца ад падтрымкі тэрарызму і наладзяць нармальныя адносіны з суседзямі па рэгіёне і з Захадам (варыянт трампаўскай «здзелкі»).

Паводле другога сцэнару ўлада джыхадыстаў‑хамейністаў будзе зрынута, і паводле новай канстытуцыі ў Іране ўзнікне нейкая дэмакратычная рэспубліка.

Ні ў тым, ні ў другім выпадку аднаўленне манархіі не прадугледжвалася. Калі ў ЗША праводзілі спансаваныя мерапрыемствы іранскай эмігранцкай апазіцыі, галоўнымі ўдзельнікамі станавіліся не манархісты, а тыя самыя маджахеды, якія даўно страцілі ў Іране ўсякі аўтарытэт.

Цяпер, калі і ўнутры Ірана, і за мяжой усё большую моц і ўплыў набывае сын зрынутага шаха Рэза Пехлеві як прызнаны лідар апазіцыі, палітыка ЗША і Ізраіля адносна гэтай краіны павінна падвергнуцца кардынальнаму перагляду. Памылак, якіх у Іране ў 1978–1979 гадах дапускала адміністрацыя Картэра, што садзейнічала падзенню дынастыі Пехлеві і станаўленню хамейнісцкага рэжыму, паўтараць нельга. Тым больш што ўдзельнікі іранскага народнага руху ўскладаюць вялікія надзеі на ўзброеную дапамогу Ізраіля і ЗША ў звяржэнні ўлады ісламістаў.

Міхаіл Круціхін, The Moscow Times

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]