Новы дыягназ Лукашэнку і перадзел уласнасці ў Беларусі

Ад чаго баліць галава ў дыктатара?

2025-ы павінен быў стаць у Беларусі годам адноснага спакою — пасля пандэміі, рэвалюцыі 2020-га, хвалі рэпрэсій, саўдзелу ў расійскім нападзе на Украіну, новых рэпрэсій…

Аляксандр Лукашэнка абвясціў яго Годам добраўпарадкавання, спадзеючыся заняцца міласымі яго сэрцу гаспадарчымі пытаннямі: вось правядзём у студзені «выбары» — і зажывём.

Галасаванне і праўда прайшло роўна так, як і чакалася, — незаўважнае нікем, уключаючы пераможцу. Але палягчэння не прынесла: траўма 2020-га не загойваецца, а наступствы тагачаснай «бліскучай перамогі» над уласным народам спляліся з новымі выклікамі, звязанымі з саўдзелам у расійскай агрэсіі супраць Украіны.

У выніку цэлы год кіраўнік без асаблівых поспехаў вырашаў нарастаючыя эканамічныя праблемы і прыкідваў магчымасці транзіту ўлады. Адкласці яго не атрымаецца, калі Лукашэнка разлічвае на кіраванасць працэсу, які патрабуе сур'ёзнай падрыхтоўкі. І гэта — толькі адзін з выклікаў 2026 года.

Эканоміка: цягнем у 2026-ы праблемы яшчэ з 2024-га

Цяжкасці ў эканоміцы абазначыліся яшчэ ў 2024-м, і гэта самая верагодная прычына, чаму з прэзідэнцкімі выбарамі так спяшаліся — правялі ў студзені, не чакаючы вясны або лета, хоць закон дазваляў.

Эканоміка ва ўсю падавала сігналы пра праблемы: расійскі рынак невайсковай прадукцыі пачаў здзімацца, а для Беларусі ён ключавы; год таму доля Расіі ў беларускім экспарце дасягала 65%. Лукашэнка і сам прызнаў скарачэнне попыту ў Расіі асноўнай праблемай для беларускай эканомікі.

Санкцыйныя ціскі не спяшаюцца разціскацца

Асноўнай, але не адзінай. Былі яшчэ: старыя і новыя санкцыі, нізкія цэны на калій — асноўны экспартны прадукт; хранічныя праблемы з цэнамі на нафту і нафтапрадукты — а гэта другі слуп, які гадамі трымаў беларускую эканамічную мадэль.

Сабраўшыся, усе гэтыя праблемы пераязджаюць у 2026-ы і патрабуюць складаных і неканвенцыйных рашэнняў. Знайсці рынкі адначасова ёмістыя, плацежаздольныя, «сяброўскія» і даступныя з улікам урэзанай лагістыкі і жорсткай настроенасці Літвы не пускаць беларускі калій у Клайпедскі порт — задача са зорачкай.

І зняцце Злучанымі Штатамі санкцый з беларускага калію — толькі першае дзеянне. Дарэчы, да канца года высветлілася, што Літва гатовая абмяркоўваць транзіт беларускага калію ў абмен на ваенную прысутнасць ЗША ў краіне.

Канвертаваць актыўнасць чыноўнікаў і самога Лукашэнкі на «далёкай дузе» ў рэгулярныя паступленні «жыўкіх» грошай пакуль не ўдалося. Калі, вядома, не лічыць «рэальным поспехам» нядаўна заяўлены аб'ём кантрактаў з М’янмай на $9 мільёнаў. Ці эфемерныя $500 мільёнаў гандлю з Алжырам: тут гаворка нават не пра кантракты — проста пра такі аб'ём Лукашэнка «дамовіўся».

Для параўнання: экспарт беларускіх тавараў у «недружалюбны» Еўрасаюз, нават упаўшы ў пяць разоў у параўнанні з 2021 годам, складае, паводле базы COMTRADE, $1,4 мільярда.

Большасць санкцый рэжым Лукашэнкі атрымаў за статус саагрэсара ў вайне. І іх не зняць ні «вялікімі здзелкамі», ні дробнымі саступкамі. Без заканчэння вайны разлічваць на сур'ёзны эканамічны прарыў не выпадае.

Эканоміка саюзніка вычэрпваецца

Экспарт у Расію працягвае прасядаць. Дакладныя лічбы пры гэтым закрытыя і ў беларускай, і ў расійскай статыстыцы. Ацаніць маштабы праблемы дапамагла расследавальная арганізацыя Belpol, якая перадала «Зеркалу» дакументы Міністэрства прамысловасці за лістапад 2025-га.

Спагнанні за невыкананне планаў па вытворчасці і экспарце атрымалі кіраўнікі ўсіх флагманаў: МАЗ выпусціў грузавікоў на 28% меней за план, МТЗ — на 22% (экспарт — на 40% меней), «Гарызонт» і «Віцязь» — на траціну меней, «Атлант» па пральных машынах адстаў ад плана на 60%. Шматлікія буйныя вытворцы працуюць са стратамі, пры гэтым іх склады перапоўнены таварам.

Судзячы па песімістычных настроях у Расіі, для беларускага машынабудавання, металургіі, вугальнай, газавай і нафтавай прамысловасці 2026 год лепшым за папярэдні не будзе.

Надзея застаецца на нафтаперапрацоўку. Два гады яна была стратнай або калястратнай з-за санкцый, расійскага падатковага манеўру і няўдалай цэнавай кан'юнктуры. Лукашэнка ўвесь год дамагаўся ад Пуціна дапамогі: «Слухай, зрабі так, кажу, каб гэтыя заводы не былі стратнымі», — перадаваў беларускі кіраўнік у сакавіку змест іх размовы, у якой прасіў пра рэнтабельнасць хаця б у 7–8%.

І вось напрыканцы 2025 года на гэтым напрамку наметылася пэўнае паляпшэнне. Не без дапамогі ЗСУ, якія патрэпалі расійскую нафтаперапрацоўку: у «краіне-бензакалонцы» — дэфіцыт бензіну.

— Даўальніцкая нафта пачала перапрацоўвацца на двух беларускіх НПЗ. […] З улікам рэалізацыі гэтай схемы ўжо з чацвёртага квартала два заводы выходзяць на ўстойлівую норму прыбытку менавіта па той схеме, пра якую дамаўляліся міністэрствы энергетыкі, — казаў у лістападзе кіраўнік адміністрацыі Лукашэнкі Дзмітрый Крутой.

Якая менавіта рэнтабельнасць чакаецца, не ўдакладняецца, але дакладна не тая, якую Беларусь мела ў найлепшыя гады. Гэта не пра звышпрыбыткі ад шэрай схемы з «растваральнікамі» і «разбаўнікамі» 2011 года. І не пра гады, калі Беларусь атрымлівала кампенсацыю за расійскі падатковы манеўр, у рамках якога ў РФ паэтапна абнулілі экспартныя мыты на нафту і нафтапрадукты, адначасова павялічыўшы падатак на здабычу карысных выкапняў.

Нафта, якая паступала ў Беларусь, тады ўзляцела ў цане, але Расія згадзілася кампенсаваць гэта падаражанне. Мэтай расійскага манеўру было стымуляванне ўласнай перапрацоўкі, але пасля доўгіх спрэчак на беларускую распаўсюдзілі тыя ж правілы.

Калі раней Беларусь купляла нафту, перапрацоўвала яе і сама прадавала нафтапрадукты, то цяпер перапрацоўка нафты стала проста паслугай, якую беларускія заводы аказваюць расіянам, што застаюцца ўладальнікамі атрыманага прадукту. Тут грошай хопіць хіба што на заробкі рабочым, а прыбытак будзе ну вельмі сціплы — і то калі пашанцуе.

Дэмаграфічная сітуацыя і не думае паляпшацца

Пачатак мінулага года Беларусь сустрэла з нараджальнасцю на самым нізкім з 1950-га, калі пачаліся адпаведныя назіранні, узроўні. Гэта афіцыйныя даныя Белстата, які пасля чатырохгадовага перапынку апублікаваў статыстыку па нараджальнасці і смяротнасці.

Нараджальнасць падае ў многіх краінах, але амаль нідзе гэта не адбываецца з такой хуткасцю, як у Беларусі. У 2024 годзе ў краіне нарадзілася 58,9 тысячы дзяцей — у паўтара раза меней, чым у 2019-м. Гэта 6,5 нараджэнняў на 1000 чалавек. Менш — толькі ў ваюючай Украіне.

Дэмаграфічную праблему ўлады прызнаюць, але сур'ёзных крокаў для яе вырашэння на 2026-ы і наступныя гады не прапануюць. Непапулярныя меры, кшталту непазбежнага, на думку экспертаў, павелічэння пенсійнага ўзросту, пакуль публічна не абмяркоўваюцца. А заяўленае «пашырэнне даступнасці груп у дзіцячых садах», каб мамы раней выходзілі на працу, — мера патрэбная, але відавочна недастатковая.

Больш за 500 тысяч беларусаў, якія пакінулі краіну пасля 2020-га года, улада ўпарта ігнаруе. Асцярогі за стабільнасць сістэмы пераважаюць відавочную эканамічную мэтазгоднасць спынення рэпрэсій і вяртання беларусаў дадому.

Палітыка: нават эліты стаміліся чакаць транзіту

Кепска праглядаецца і найважнейшае рашэнне ў жыцці Лукашэнкі. Ад таго, як ён правядзе (ці не правядзе) транзіт улады, залежыць не толькі яго канчатковае месца ў гісторыі (з нагоды якога і так шмат пытанняў), але і статус, у якім будзе жыць яго сям'я.

І ніякімі законамі, прадугледліва прынятымі яшчэ ў 2024-м, ніякіх пажыццёвых і пасмяротных гарантый сабе і сваёй сям'і не забяспечыш. Прыклад Нурсултана Назарбаева гэта выдатна паказаў.

У выніку давялося не толькі працягваць эпапею з Усебеларускім народным сходам, які незразумела чым займаецца і як фарміруецца. На чале гэтага ўнікальнага калектыву стаіць сам Аляксандр Лукашэнка. І відавочна плануе заставацца пасля таго, як саступіць асноўнае крэсла.

Лукашэнку найбольш блізкія справы сям'і

У 2025-м і фінансава-гаспадарчыя справы сям'і давялося прыводзіць у парадак. Зроблена нямала. Адбылося тое, чаго даўно чакалі: як высветлілі расследавальнікі «Бюро», чалавек, якога завуць Аляксандр Лукашэнка, стаў саўзаснавальнікам прыватнай кампаніі — унук, Аляксандр Лукашэнка-малодшы. Да гэтага ніхто з сям'і беларускага кіраўніка наўпрост не валодаў ніякім бізнесам.

Усе сыны Лукашэнкі мінулага года ездзілі з ім і без яго па ключавых лакацыях, значных, меркаваць па даных расследавальнікаў, для фінансаў сям'і. Лукашэнка з Віктарам (яго прымаючы бок назваў спецпрадстаўніком Лукашэнкі-старэйшага) і Мікалаем (ніяк не названы, проста Мікалай) злятаў у Аман, прычым двойчы.

З Амана Беларусь пакуль звязвае толькі мізэрны гадавы тавараабарот у $5 мільёнаў. І намер — пры недазагружаным першым — інвеставаць $1,4 мільярда ў будаўніцтва другога ў Беларусі цэлюлозна-кардоннага камбіната. Колькі аманскага будзе ў гэтых інвестыцыях — не ўдакладняецца.

Тым часам найбліжэйшае атачэнне адчувае сябе абдзеленым

У Беларусі перадзел уласнасці не проста на гарызонце — ён ідзе поўным ходам. Адсюль пасадкі буйных, і не толькі, бізнесменаў і банкіраў. Лукашэнка не даў зарабіць многім, нават з найбліжэйшага кола, не дазволіў атрымаць бонусы ад наменклатурнай прыватызацыі ці долю ў прыстойных бізнесах пасля сыходу з дзяржслужбы.

Галоўны KPI беларускага чыноўніка і бізнесмена — не сесці. У крайнім выпадку — хутка адкупіцца.

Дык што ў многіх людзей ёсць жаданне атрымаць «сваё», прычым даўно, на іх думку, заслужанае. Чым даўжэй зацягваецца акрэсленне контураў транзіту, тым менш кіраваным сям'ёй Лукашэнкі ён рызыкуе стаць.

Абяцанні сысьці пасля шостага тэрміну (дзецьмі кляўся), намёкі на «пераемніка» (часцей за іншых падазраюць цяперашняга кіраўніка адміністрацыі Лукашэнкі Дзмітрыя Крутога, але гэта не дакладна) — усё гэта фрустрыруе і дэматывуе наменклатуру.

Не заканчваюцца ні вайна, ні рэпрэсіі, ні Лукашэнка. І тыя, хто мысліць не толькі максімай «нам бы дзень прастаяць ды ноч пратрымацца», адчуваюць пагрозу для сваёй будучыні. Правілы гульні незразумелыя ні ў моманце, ні на перспектыву.

Усё гэта пагаршаецца жорсткімі канфліктамі ўнутры эліт, частка якіх выходзіць у публічную плоскасць. Спачатку былому прэм'еру Раману Галоўчанку даручылі пасачыць за цяперашнім, Аляксандрам Турчыным. Потым пайшлі іх публічныя перапалкі з нагоды праграмы развіцця Беларусі на бліжэйшую пяцігодку.

Яшчэ не такое будзе, калі праграма апынецца невыкананай і трэба будзе прызначыць вінаватага. Вертыкаль страціла здаровыя стымулы да працы, ключавым з якіх было ўяўленне, што транзіт пойдзе паводле адносна прапісанага загадзя сцэнару.

Тыя, што засталіся, нездаровыя, накіраваныя на асабістае выжыванне (і па магчымасці — узбагачэнне) ва ўмовах высокай турбулентнасці і максімальнай няпэўнасці ў сярэднетэрміновай перспектыве.

Санкцыі, статус саагрэсара, таксічныя і залежныя адносіны з Расіяй, неэфектыўнасць дзяржсектара, дэмаграфічны правал і масавая міграцыя, незадаволенасць наменклатуры — выклікі, што патрабуюць прадуманых паслядоўных рашэнняў. Але Лукашэнка заняты ўласным выжываннем больш, чым эканамічнымі і палітычнымі «навісамі», якія, нарастаючы, пагражаюць накрыць краіну ў 2026-м і моцна сапсаваць яе перспектывы.

Вольга Лойка, dekoder.org

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]