Дылема для Захаду

Узнікае надзвычай небяспечная мадэль будучага глабальнага канфлікту.

Цяпер вельмі шмат размоў пра НАТА. Ці патрэбнае яно ці не, ці ёсць у Альянсу будучыня, ці мае ён перспектывы, ці бачаць там Украіну або не бачаць. Але на гэтым фоне мы, падаецца, забываем пра галоўнае. А ці існуюць увогуле ў сучасным свеце рэальныя ваенныя саюзы? І ці можам мы сёння казаць пра наяўнасць у кагосьці сапраўдных ваенных саюзнікаў? Перш за ўсё нас, вядома, цікавяць краіны дэмакратычнага свету. Бо сярод недэмакратычных дзяржаў з саюзамі, як ні дзіўна, усё даволі нядрэнна.

НАТА мы ўспрымаем як ваенна-палітычны саюз. І, па вялікім рахунку, так яно і ёсць. Альянс сфармаваўся ў перыяд халоднай вайны з мэтай супрацьстаяння распаўсюджанню сусветнага камунізму, уплыву СССР і стрымлівання гэтага ўплыву. Але калі мы гаворым пра ваенны саюз, то звычайна маем на ўвазе даволі простую рэч. Яго ўдзельнікі будуць ваяваць адзін за аднаго ў выпадку пачатку вайны. Менавіта гэта і ёсць галоўная прыкмета саюзнікаў.

Калі ва Украіне кажуць «нашы саюзнікі», тут ёсць сур'ёзная праблема. Украіна не мае саюзнікаў у строгім сэнсе гэтага слова, таму што няма ні адной дзяржавы, якая ўзяла б на сябе канкрэтнае абавязацельства ўступіць у вайну на баку Украіны ў выпадку агрэсіі супраць яе. Гэта адна з галоўных прычын, чаму цяпер Украіна ваюе сама. У яе ёсць партнёры. Яны могуць даваць зброю або не даваць яе, могуць казаць, што ў іх няма ракет, могуць выкарыстоўваць узаемадзеянне з Украінай для дасягнення ўласных мэт, часам вельмі далёкіх ад украінскіх інтарэсаў. Але гэта менавіта партнёры, а не саюзнікі.

Саюзнікаў ва Украіны цяпер няма і, па вялікім рахунку, верагодна, не будзе, прынамсі да таго часу, пакуль існуе пагроза з боку Расіі. А гэта пагроза нікуды знікаць не збіраецца. Адзіны варыянт, пры якім іншыя дзяржавы аўтаматычна могуць стаць саюзнікамі Украіны ў гэтай вайне, — калі Расія адначасова нападзе і на іх. Але пакуль такі сцэнар застаецца хутчэй тэарэтычным.

Цяпер пра НАТА. Мы ведаем пра адпаведныя статутныя дакументы і пра легендарны пяты артыкул, які прынята ўспрымаць як гарантыю ваеннага адказу на агрэсію супраць аднаго з членаў Альянсу. Аднак на практыцы ўсё не так проста. Пасля нападу дзяржавы праводзяць кансультацыі, а затым мусяць вызначыць характар адказу: ваенны або нявоенны.

Пяты артыкул ужывалі толькі аднаго разу. Пасля тэрарыстычных нападаў 11 верасня 2001 года супраць Злучаных Штатаў. ЗША абвясцілі здарыўшаеся актам агрэсіі, пасля чаго пачалася вайна на Блізкім Усходзе. Пры гэтым далёка не ўсе дзяржавы НАТА аднолькава ўспрынялі такую трактоўку і далёка не ўсе падтрымалі Злучаныя Штаты менавіта ваенным шляхам. Хоць у той момант падтрымліваць Вашынгтон было даволі выгадна. ЗША знаходзіліся на вяршыні свайго геапалітычнага магутніцтва. І тым не менш нават тады далёка не ўсе дзяржавы Альянсу ўзялі непасрэдны ваенны ўдзел. Іншых прыкладаў ужывання пятага артыкула проста не было.

Таму ніхто насамрэч не ведае, што адбудзецца, калі агрэсіі падвяргнецца дзяржава маштабу Эстоніі або Літвы. Што менавіта будуць рабіць астатнія чальцы НАТА? Наколькі далёка яны будуць гатовыя зайсці? У гэтым сэнсе НАТА сёння застаецца свайго роду «чорнай скрыняй». Ці існуе яно як паўнавартасны ваенны саюз, мы даведаемся толькі тады, калі гэты механізм давядзецца праверыць на практыцы.

Але тут ёсць і больш шырокае пытанне. Чаму сучасныя саюзы ўвогуле сталі настолькі ненадзейнымі? Чаму ў часы халоднай вайны НАТА ўспрымалася як нешта сур'ёзнае, жалезабетоннае і ўстойлівае, а цяпер выглядае толькі адносна надзейнай канструкцыяй, сапраўдная трываласць якой нікому не вядомая? Адказ даволі просты. Істотна змяніліся сусветная палітыка, міжнародныя адносіны і ўнутраная палітыка дэмакратычных дзяржаў.

Дэмакратычныя дзяржавы вельмі моцна залежаць ад грамадскіх настрояў. А іх грамадзяне не хочуць войнаў. У часы халоднай вайны Савецкі Саюз успрымаўся значнай часткай заходніх грамадстваў як вялікая пагроза іх ладу жыцця, якую трэба стрымліваць практычна любой цаной. Сёння ў Еўропе існуюць і цалкам пазітыўныя настроі ў дачыненні да Расіі. Але галоўнае нават не гэта. Галоўнае, што ніхто не хоча ваяваць. Гэта адна з ключавых асаблівасцяў сучаснага Захаду. Яна пастаянна фіксуецца ў розных апытаннях грамадскай думкі. Значная частка грамадзян не хоча ваяваць нават за ўласную дзяржаву, а тым больш за іншыя краіны.

І вось уявім, што адна з дзяржаў НАТА падвяргаецца агрэсіі. Астатнія дзяржавы адразу сутыкаюцца з выбарам. Сабліва кажучы, пасылаць туды войскі ці не пасылаць? З аднаго боку, нібыта існуюць саюзніцкія абавязацельствы. З іншага — такая адпраўка войскаў амаль гарантавана створыць сур'ёзны ўнутраны палітычны крызіс. Апазіцыя неадкладна абвінаваціць урад у тым, што ён уцягвае краіну ў незразумелую вайну, і паставіць простае пытанне: навошта нам гэта трэба?

Дарэчы, у гэтым няма нічога прынцыпова новага. Напярэдадні Другой сусветнай вайны ў Францыі было папулярнае вядомае выказванне: «Навошта паміраць за Данцыг?» Данцыг (сучасны польскі Гданьск) меў тады спецыфічны міжнародны статус. Пытанне пра яго стала адной з кропак нарастання крызісу перад пачаткам Другой сусветнай вайны. Францыя мела абавязацельствы перад Польшчай, якія прадугледжвалі ўступленне ў вайну ў выпадку агрэсіі супраць яе. Але лозунг пра нежаданне «паміраць за Данцыг» быў даволі папулярны.

Сёння нават не трэба асабліва прыдумляць новыя лозунгі. Дастаткова замест Данцыга паставіць назву якога-небудзь горада Польшчы або краін Балтыі. І атрымаецца цалкам сучасная формула еўрапейскай палітыкі. Бо змяніліся самі ўстаноўкі еўрапейскіх грамадстваў. Шмат хто не хоча выконваць якія-кольвек абавязацельствы, калі гэта азначае радыкальнае парушэнне звыклага ладу жыцця. І менавіта гэта, як мне здаецца, з'яўляецца галоўнай праблемай сучасных ваенных саюзаў.

Чаму Украіну не прынялі ў НАТА? Гэта, вядома, не адзіная прычына, але адна з іх палягае ў тым, што сяброўства Украіны аўтаматычна паставіла б перад Альянсам пытанне пра рэальную вайну. Усе разумеюць, што Расія разглядае Украіну як адзін з галоўных аб'ектаў сваёй імперскай палітыкі. Захоп Украіны ўбудаваны ў расійскую імперскую ідэалогію. Такім чынам, калі Украіна становіцца членам НАТА, узнікае вельмі высокая верагоднасць таго, што раней ці пазней Альянсу давядзецца адказваць на расійскую агрэсію супраць яе. І тады ўсе дзяржавы НАТА адразу апынуцца перад выбарам: ваяваць за Украіну ці не?

Відавочна, на Захадзе цудоўна разумеюць гэтую дылему. І ніхто не хоча атрымаць сітуацыю, у якой нежаданне ваяваць за ўжо прынятую ў НАТА Украіну імгненна прадэманструе слабасць усяго Альянсу. З гэтай пункту гледжання значна зручней адкласці праблему. Спачатку, умоўна кажучы, хай існуе Украіна па-за НАТА, затым калі-небудзь Расія можа паспрабаваць праверыць на трываласць ужо краіны Балтыі, і толькі тады Альянс сутыкнецца з сапраўдным крызісам. Гэта дае заходнім грамадствам гады, а магчыма і дзесяцігоддзі адносна спакойнага жыцця. Падыход прагматычны. Але ён не ліквідуе саму праблему.

Таму што рэальныя ваенна-палітычныя саюзы ў сучасным свеце існуюць. Найбольш яскравы прыклад — саюз Расіі і КНДР. Гэта цалкам рэальны ваенна-палітычны саюз з рэальнай узаемнай падтрымкай. Расія вядзе вайну супраць Украіны, і Паўночная Карэя адпраўляе войскі. Цяпер з'яўляюцца звесткі пра падрыхтоўку новага корпуса колькасцю да 30 тысяч вайскоўцаў. Акрамя таго, ідзе гаворка пра прымяненне паўночнакарэйскіх ракетных сіл і паўночнакарэйскай балістыкі супраць Украіны. Вось гэта і ёсць рэальны саюз. Саюзнікі ваяваюць за саюзнікаў.

Ці можна ўявіць нешта падобнае ў сучасным заходнім свеце? Якія яшчэ прыклады засталіся? Злучаныя Штаты дапамагаюць Ізраілю і ўдзельнічаюць разам з ім у ваенных дзеяннях. Але нават гэта ўжо выклікае сур'ёзную ўнутраную крытыку ў саміх ЗША, і нельга быць упэўненымі, што падобная мадэль будзе існаваць доўга. Па вялікім рахунку, на Захадзе амаль ніхто не хоча ваяваць адзін за аднаго. Больш за тое, многія не надта хочуць ваяваць нават за саміх сябе, што паказваюць сацыялагічныя дадзеныя, напрыклад у Германіі.

І тут узнікае яшчэ адна паказальная праблема. Германія пачынае пашыраць узброеныя сілы, рэалізуючы планы па стварэнні найбольшай неядзернай ваеннай сілы ў Еўропе. Але ўжо цяпер сутыкаецца з цяжкасцямі камплектавання арміі. Нават пры наяўнасці шматлікіх льгот, прэферэнцый і грашовых стымулаў людзі не надта хочуць ісці служыць. Таму абмяркоўваюцца пытанні прызыву на вайсковую службу і іншыя недабраахвотныя спосабы камплектавання ўзброеных сіл. Калі грамадства з цяжкасцю гатова ваяваць за само сябе, то ўявіць, што яно з энтузіязмам будзе ваяваць за іншыя дзяржавы, яшчэ складаней.

А з другога боку мы бачым так званую «вось зла». Шматлікія недэмакратычныя рэжымы, дзе грамадская думка проста не адыгрывае такой ролі. Калі Кім Чэн Ын загадае мабілізаваць мільён чалавек, іх мабілізуюць і адправяць на фронт. У тым ліку, калі спатрэбіцца, супраць той жа Еўропы. І гэта, на мой погляд, адна з найбуйнейшых праблем будучага заходняга дэмакратычнага свету.

Паступова знікае вера ў саюзніцкія абавязацельствы паміж заходнімі дзяржавамі. Цяпер гэта спрабуюць тлумачыць тым, што Украіна нібыта з'яўляецца асаблівым выпадкам. Маўляў, тое, што адбываецца з Украінай, не варта распаўсюджваць на іншыя краіны. Украіна ваюе сама па сабе, а вось калі калі-небудзь нападуць ужо непасрэдна на дзяржавы НАТА, тады ўсё будзе па-сапраўднаму. Саюзнікі ўступяць у вайну, арміі будуць гатовыя, усе механізмы запрацуюць. Мне здаецца, гэта ілюзія.

Заходнія краіны гавораць пра падрыхтоўку, але часта аддаюць перавагу чакаць і спадзявацца, што сітуацыя неяк вырашыцца сама. Магчыма, удасца дамаўляцца з расійскай элітай, зноў пачаць купляць расійскі газ, вярнуць эканамічныя стымулы і пераканаць Маскву думаць пра еўрапейскія грошы, а не пра бомбы для Еўропы. Але гэта таксама ілюзія.

Рана ці позна ўстойлівасць заходняй сістэмы бяспекі будзе праверана на практыцы. І праблема тут не ў тым, што НАТА само па сабе «добрае» або «дрэннае». НАТА — гэта ў значнай ступені артэфакт халоднай вайны. У часы халоднай вайны яно было абсалютна рэальным і дзейсным інструментам, які дзесяцігоддзямі стрымліваў СССР. У выніку гэтага супрацьстаяння Савецкі Саюз распаўся. У гэтым сэнсе НАТА перамагло ў халоднай вайне. Але пасля заканчэння халоднай вайны Альянс апынуўся ў зусім іншай палітычнай рэчаіснасці. І гэта ўжо не столькі праблема самога НАТА, колькі праблема заходняй цывілізацыі і тых падыходаў, якія сёння дэманструюць заходнія палітыкі. Гэтую рэчаіснасць можна прызнаваць або не прызнаваць, але ад гэтага яна нікуды не знікне.

Які з гэтага можна зрабіць выснову? Сёння дзяржавам даводзіцца найперш разлічваць на саміх сябе. А Украіне, як мне здаецца, ужо цяпер варта думаць пра постнатоўскі свет. Таму што, калі НАТА рана ці позна аслабне або распадзецца з прычынаў, пра якія ішла гаворка вышэй, дзяржавы Усходняй Еўропы нікуды не знікнуць. Яны застануцца побач з Расіяй і сутыкнуцца з велізарным вакуумам бяспекі. І тут яны таксама могуць нешта прапанаваць Украіне.

У гэтым сэнсе легендарная ідэя Міжмор'я, якая сёння на фоне абвастрэння ўкраінска-польскіх адносінаў адышла на другі план, зусім не выглядае бессэнсоўнай. Калі для некалькіх дзяржаў Расія з'яўляецца рэальнай, а не ўяўнай палітычнай пагрозай, ім усё роўна давядзецца неяк з гэтым жыць. І ў такой сітуацыі значна прасцей стварыць сапраўдны саюз, а не віртуальную канструкцыю, калі кожная з гэтых дзяржаў разумее, што літаральна заўтра можа сутыкнуцца з расійскай агрэсіяй. Менавіта гэта патэнцыйна можа стаць адным з найбольш дзейсных накірункаў украінскай знешняй палітыкі. Магчыма, такім чынам з часам удасца сфарміраваць хаця б нейкае рэальнае кола саюзнікаў Украіны. Хаця цяпер гэта не выглядае ні відавочнай, ні простай, ні хуткай задачай.

Астатнія краіны таксама чакаюць вельмі няпростыя часы. Старыя саюзы могуць аслабляцца. Злучаныя Штаты будуць усё менш гатовыя аўтаматычна абараняць каго-небудзь. Найбуйнейшыя еўрапейскія дзяржавы таксама найперш будуць думаць пра ўласную бяспеку. І адначасова саюзы паміж недэмакратычнымі дзяржавамі могуць станавіцца ўсё больш трывалымі. У выніку ўзнікае надзвычай небяспечная мадэль будучага глабальнага канфлікту: недэмакратычныя рэжымы могуць увайсці ў яго больш кансалідаванымі, больш мабілізаванымі і з больш выразным разуменнем узаемных абавязацельстваў, чым дэмакратычныя дзяржавы. І гэта таксама неабходна ўлічваць.

Пётр Алешчук, доктар палітычных навук, прафесар КНУ імя Тараса Шаўчэнкі, спецыяльна для сайта Charter97.org

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]